چون پياپى ميرسد ، آلاى تو * عاجزم از شكر نعمتهاى تو
پيك ايزد ، دادش از ايزد پيام * كين سخن باشد ز تو ، شكر تمام
چون تو در ره ، اينقدر بشناختى * شكر نعمتهاى ما ، پرداختى
در تكميل مبحث بايد دانست كه حمد يعنى مدح غير بسبب انعام واحسان وتفضّل أو ، وچون شعور انسان در مقام وصول نعمت ، بحدّ آن نرسد ، تكليف كردن أو بحمد نيز ممتنع بوده وچون اين معنى معلوم گرديد ؛ بايد انسان خود را از برآوردن چنين وظيفهء مشكل وسنگينى عاجز داند وبفهمد كه هر حمد وسپاس وشكر وثنائى گويد ، در حدّ نعمتهاى بيشمار الهى واحسان وتفضّل أو نبوده واز برآوردن حقّ حمد عاجز است واثبات اين مبحث را بوجوهى ميتوان استدلال نمود : اوّل اينكه ، نعمتهاى الهى بر انسان بيش از حدّ شمارش بوده وعقل آدمي بر دريافت آن ناتوان است ؛ چنانكه در كريمهء قرآني نازل آمده :
« وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها »
وچون وقوف انسان بر احصاء نعمتها واحسان وآلاء خداوندى ممتنع باشد ؛ بديهي است قدرت أو نيز بر حمد وشكر وثناى درخور ولايق ذات حقتعالى هم ممتنع خواهد بود .
دوّم اينكه ، انسان آنگاه ميتواند قيام بحمد وشكر ومدح خداوند يكتا كند كه خدا چنين قدرتى را بدو عطا فرمايد ؛ ولذا بايد داعيهء حمد وشكر را حضرت حقتعالى در دل أو خلق كند ودر ضمن خلق اين داعيه ، عوائق وموانع وأمور حائل را از پيش گامهاى حامد وشكرگزار بردارد ، تا أو بتواند به اداى حمد وسپاس وبرآوردن شكر وثناء موفّق آيد ؛ وهمهء اين أمور نيز در حدّ ومعنى خود انعام واحسانى ديگر است كه براي هريك از آنها شكر وحمدى واجب ولازم بوده وبهمين دليل هيچ حامدى را امكان قيام بشكر وحمد خداوندى ممكن نيست ، مگر با تهيّهء مقدّماتى بسيار ووساطتى سزاوار كه نفس اينها نيز نعمت واحسانى ديگر بوده وبر اين تقدير براي هيچ شاكر وحامدى برگزاردن حقّ حمد الهى ممكن نيست ونميتواند حتّى اندكى از بسيار وتعدادى از بيشمار ، بشكرانهء نعمت خداوندى پردازد وحقّ حمد أو را أداء نمايد .
سوّم اينكه ، حمد وشكر بنده نسبت به انعام واحسان پروردگار عالميان صرف لقلقهء لسان نبوده وبمجرّد قول زبانى حاصل نمىآيد ؛ بلكه حقّ حمد ومعناى صحيح آن علم ومعرفت نعمتخوارگان است بر حقيقت نعمت واحسان از يكسو وبر فضيلت وشرف وعظمت منعم ومحسن از سوى ديگر ، كه در مورد حضرت باريتعالى غير قابل شناخت