فصل چهارم در حقيقت حمد وشكر ، وامتناع استيفاء حقّ آن از حامد وشاكر
بقول فخر رازي در تفسير كبير خود ، حمد از جهتي متعلّق بماضى است واز وجهي بمستقبل ؛ امّا تعلّق آن بگذشته از حيث واقع شدن آن در موقع شكر نعمتهاى متقدّم بوده وتعلّق حمد بمستقبل از لحاظ ايجاب تجدّد نعمتها در زمان آينده ميباشد ؛ زيرا در كريمهء قرآني نازل است :
لَئِنْ شَكَرْتُمْ ، لَأَزِيدَنَّكُمْ
وعقل نيز دلالت بر آن داشته ولذا نعمتهاى سابق واسبق موجب اقدام بر خدمت منعم وقيام بطاعت وى ميباشد وچون انسان بشكر نعمت پردازد ، أبواب شادخوارى ونعم ودرهاى معرفت ومحبّت بروى عقل وقلب أو بازگرديده ونفس همين معنى خود از بزرگترين نعمتهاى حضرت باريتعالى است ، وبهمين ملاحظه بسبب تعلّق حمد بماضى ، أبواب نيران وجهنّم بروى حامد بسته گرديده ودرهاى بهشت بر رخ أو باز ميشود ، وبتعبير ديگر چنين حمدى موجب كشف حجاب از ديدهء دل آدمي است .
امّا تأثير حمد به مستقبل اينستكه بفتح ابوابى بيشتر از شناخت خداوندى انجاميده وچون براي درجات جلال الهى نهايتى متصوّر نيست ؛ بهمينگونه براي معرفة اللّه نيز غايت ونهايت درجهاى در تصوّر نخواهد آمد ؛ وبراي نيل بچنين مرتبه ومقامي هيچگونه معيار ومفتاحى بجز گفتن الحمد للّه آنهم با زبان دل وبكمال خلوص باطن وپاكى ضمير ، معنى وحقيقت نداشته وبدين دليل است كه سورهء حمد بسورهء فاتحه تسميه شده است ؛ ولذا الحمد للّه ، ذكرى شريف وجليل بوده وبناچار بايد آنرا بگاه لزوم وموقع مناسبى بيان كرد وگرنه انسان بمقصود از آن دست نيافته وبمراد خود