وجودش كاملتر وبقرب حضرت حقّ نزديكتر باشد ؛ زبان حمد أو گوياتر وستايش وسپاس وثناى أو فاخر وفخيمتر ميباشد ، واين معنى در أولياء وپيروان ديانت هريك نيز به تبعيّت از مرشد ورسول خود بر دوام ومستقرّ بوده وتفاوت آنان در اين مسئله ومورد آشكارا ميباشد .
نكته قابل تحقيق اينكه بجز موجودات امرى ومرسلات وأنبياء عظام ورسولان والا مقام الهى ؛ جميع عالم وجود از زمين وآسمان وآنچه در آنهاست ؛ يعنى رعد وطوفان وكوه ودر ودشت وشجر وحجر ومدر وآدميان وحيوانات ونباتات وغيره ، همگى در ذكر وتسبيح وحمد وسپاس حضرت خالق وقادر مطلق سرگرم بوده وهريك بفراخور شأن ومرتبت وجود وكمال وقرب خود ، حتّى إبليس وشيطان ؛ داراى تسبيح وحمدى شايستهء وجود وحال خويشند ، كه در برخى از آيات نازل است ، از آنجمله :
« يُسَبِّحُ الرَّعْدُ »
و
« لَهُ الْحَمْدُ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ »
و
فَلِلَّهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّماواتِ وَرَبِّ الْأَرْضِ
و
« لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ »
ومهمّتر از همه وجامعترين محامد ، حمد وثناى كلّ أشياء وجودي از ذرّهء هباء تا درّة البيضاء است كه در كريمهء قرآني :
« وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ »
آمده ودر آن بالصّراحه به تسبيح وحمد هر ذرّهاى از أشياء ، فردا وجمعا وجزء وكلّا وجزئيّا وكلّيا ، اشاره كرده وفرمايد هرچه مصداق شيئى بودن باشد ، با نطق وشعور ارادى خاصّ خود ، مسبّح بحمد وتقديس كنندهء ذات پروردگار يكتاست ، بجز اينكه ما آدميان بدليل عدم سنخيّت وندانستن زبان قال وحال واستعداد واستدعاى موجودات ، از تسبيح وتحميدشان بىخبر ونادانيم ، وشيطانها وابالسه نيز مصداق شيئى بوده وبه تسبيح وحمد حقتعالى برحسب شأن ومرتبهء بعد وأبعد بودن خود دركارند ؛ وأمر تقديس وتسبيح وتحميد خداوندى بر كلّ ممكنات أمرى وخلقي ، بويژه بنىآدم وانسانها از هر صنف وديانت وفرقه وشكل ورنگ وغيره ، در سراسر قرآن حكيم مورد تأكيد وتكرار ميباشد .
تبصرهء تحقيقى در اختصاص شكر براي انسان :
از تحقيق در جميع آيات وكرائم قرآني اين حقيقت مكشوف ومعلوم است كه شكر برخلاف حمد ، خاصّ انسان بوده وموجودات أمرى وخلقي ديگر اگرچه حامد ومسبّح حضرت حقّند ؛ ليكن شكري نداشته وتنها انسان بايد شكرگزار خداوند متعال بوده ودر هر نعمتي به اداى شكري پردازد وديگر اينكه شكر نعمت در مقابل كفران نعمت بوده وكريمهء الهى :
« قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّي ، لِيَبْلُوَنِي أَ أَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ »
سپس شكر متوجّه استكمال نفس انسان وكفران