اما حمدهاى اخروى آنست كه حضرت حقتعالى در هفت مورد از سعادتمندان خبر ميدهد كه در حشر وقيامت در هفت محلّ بحمد أو خواهند پرداخت : 1 - چون آنانرا از موقف هيبت به محلّ محاسبت آورند ، گويند :
« وَلَهُ الْحَمْدُ فِي الْآخِرَةِ » .
2 - چون بتميز أهل سعادت از شقاوت پردازند وأهل نجات را از أصحاب دركات جدا كنند ؛ گويند :
« الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي نَجَّانا »
. 3 - چون از حساب وكتاب فارغ آيند ، گويند :
« وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ » .
4 - چون از پل صراط گذر كنند ورايحهء بهشت بمشام آنان رسد ، گويند :
« الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا »
. 5 - آنگاه كه روضهء رضوانرا در تصرّف آرند ، گويند :
« الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ »
6 - چون از فزع حشر وسختى حساب فارغ آيند وأيمن گردند ، گويند :
« الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ »
7 - چون بدولت ديدار حقّ رسند ، بدين كريمه ترنّم كرده وخوانند :
« وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ » .
در قرآن كريم آياتي دليل بر حمد فرشتگان نازل است كه ما به آوردن برخى از آنها مبادرت ميكنيم واز جملهء محامد مزبور ؛ يكى حمد ملائكهء حاملان عرش الهى است كه زبان آنها بدين كريمه مترنّم بوده وگويند :
« الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ » .
گروهى ديگر از أصناف ملائكة آنانند كه دور عرش الهى گرديده وزبانشان بدين حمد گوياست :
وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ
وصنف ديگرى از فرشتگان در ضمن حمد پروردگار خود ، براي ساكنان زمين طلب مغفرت ميكنند :
وَالْمَلائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْأَرْضِ
وبرخى از ملائكة هم بملاحظة خوف وخشيت الهى بحمد أو مبادرت ميكنند ؛ يعنى حمد آنان عين خوفشان از حضرت حقّ است ؛ چنانكه در آيهء مباركه فرمايد :
وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَالْمَلائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ
وعلاوهبر ملائك جميع أنبياء ورسل به حمد حضرت حقّ پرداخته ودر مواقعى مقتضى ولازم نيز بضرورت مورد ، بحمد وستايش حضرت حقّ ميپردازند ، چنانكه نوح بسبب سلامت وإبراهيم بجهت نيل بمرتبهء خلّت وسليمان بلحاظ سلطنت وحشمت وداوود بمناسبت فضيلت وحضرت رسول أكرم ( ص ) بدليل اصطفا وكرامت وعزّت ونصرت بحمد پروردگار يكتا پرداخته وزبان حال إبراهيم به آيهاى مانند :
« الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ »
گويا بود ، وزبان داوود وسليمان به
« الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي فَضَّلَنا عَلى كَثِيرٍ »
ووجود نازنين پيامبر أكرم ( ص ) بكريمهء :
« قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ » *
وغيره اشتغال داشت ، وبديهي است هرچه منزلت وشأن نبىّ يا رسولي برتر
و