با نفسهاى خود واشتغال بأمور ظاهري ؛ وامام قشيرى در تفسير صوفي خود بنام « لطائف الإشارات » گويد : رحمان بترويح است ورحيم بتلويح ورحمان بكشف تجلّى ورحيم بلطف تولّى ميباشد ؛ ورحمان عرفان مىبخشد ورحيم غفران ؛ در رحمان كتمان است ودر رحيم رؤيت وعيان ، وبالآخرة در رحمان توفيق ودر رحيم تحقيق است ؛ ومراد از توفيق ، يعنى موفّق آمدن در معاملات وتحقيق يعنى نيل بمواصلات ومعاملات براي قاصدان است ومواصلات از بهر واجدان .
« فرق رحمان ورحيم ، در قرآن حكيم »
اسم رحمان در سورهء بقره ، آيهء 163 پس از هو كه هويّت حضرت حقتعالى است آمده ، وفرمايد :
« وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ ، لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ »
كه درست جانشين اللّه در سورهء اخلاص است كه فرمايد :
« قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ »
وهمطراز اللّه در كريمهء :
قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ
در سورهء إسراء بوده ودر سورهء مريم بجاى « أَعُوذُ بِاللَّهِ »
« أَعُوذُ بِالرَّحْمنِ »
آمده است ؛ ودر همين سوره شيطانرا بسيار عصيان كنندهء برحمان شناسانده ودر آية ديگر
« عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ »
و
أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً
ودر كريمهء سورهء مزبور فرمايد :
« وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً »
كه داشتن ولد را نيز بجاى اللّه برحمان نسبت داده است ؛ ودر آيات ديگر هم عبد را بجاى اللّه برحمان منسوب داشته ودر كريمهء :
« وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ »
اسم رحمان بجاى ربّ آمده واز همه مهمتر اينكه در آيهء ديگر بجاى سجدهء به پيشگاه اللّه ، فرمايد :
« وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ »
سجدهء برحمان را عين سجده به اللّه دانسته است . بنابراين ، اسم رحمان در كرائم الهى ، گاهى بجاى هويّت حقّ وگاه ديگر در مقام اللّه وموقعى نيز در منزلت ربّ مطلق قرار گرفته است وآنانكه رحمان را خليفة اللّه دانستهاند ، سخنى قرآني وتحقيقى گفتهاند ، ولذا اگرچه اللّه جايگاه رفيع خود را حائز است ؛ اسم رحمان هم بدليل استخلاف از اللّه وربّ مطلق وهويّت حقّ ، داراى شؤون ومرتبه وأحكام اسم مستخلف عنه بوده واز همان جامعيّت أسمائي بهرهور است ؛ وكرائم قرآني ديگر مانند :
« ما تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ »
و
« قُلْ هُوَ الرَّحْمنُ »
وبسيار مهمّتر اين آيهء شريفه است كه فرمايد :
« أَ جَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ »
كه همگى دلالت بر عظمت مرتبهء اسم رحمان دارد كه در مواضع اللّه وربّ وهويّت حضرت حقتعالى واقع بوده وحائز جميع احكام ومراتب وخصائص آنها