ليكن در بسيارى از آيات ، در هر مورد كه ضلالت در مقابل نعمت ايمان واقع شده ، بمعنى كفر بكار رفته است ؛ ودر كريمهء :
« وَلَا الضَّالِّينَ »
نيز در برابر
« أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ »
آمده ، كه همان نعمت ايمان محسوب بوده وبمعنى كفر استعمال گرديده است ؛ واگر آيهء مورد تفسير را در
« الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ »
در خصوص يهود ودر
« وَلَا الضَّالِّينَ »
مختصّ به نصارى گرفتهاند ، بر وجه عموم ، جميع كفّار را نيز در شمول مطلقهء خود دارد ؛ زيرا كفر در معنى حقيقي ، چيزى جز پوشيده شدن حقّ وحقيقت از نظر انسان نميباشد ؛ ودر نتيجة دامنهء آن ، علاوهبر أقوام يهود ونصارى ، كفّار را هم فراميگيرد ، وهركس را كه بنحوى از انحاء از طريق ايمان خارج گرديده واز اين مركب راهوار سقوط كند ، در شمول خود قرار ميدهد ؛ پس كريمهء :
« غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ »
اگرچه بنحو اختصاص حمل بر دو قوم يهود ونصارى گرديده است ؛ ليكن اطلاق اين كريمه ، هر كافرى را نيز در شمول خود قرار ميدهد ؛ ومعنى كفر هم در مقابل ايمان بوده واز حيث مراتب ودرجات آن ، پردامنهترين مفهوم درشمار است ؛ امّا شامل درجات ضعيف آن نخواهد شد ؛ زيرا در اينصورت ، ديگر بيشترين مؤمنان ضعيف يا جاهل ويا كم اهتمام را نيز فراخواهد گرفت ؛ وچنين تفسيري از مباني وأصول وگسترهء دامنهء رحمت سريانى وانتشارى حضرت حقّ كه در أنواع نعم الهى ظهور دارد ، خارج بوده وبا مبناى مزبور منافاة دارد ؛ وبنابر همين أساس است كه برخى از مفسّران ، آيهء مزبور را حمل بر عموم نعمت كرده واز جمله ، أقوام يهود ونصارى را ، فرد ممتاز واعلاى اين كافر نعمتان دانستهاند ؛ وبالمآل هر آدمئى را كه از طريق استقامت بدور افتاده واز صراط مذكور سقوط كند ، با توجّه بشدّت وضعف عمل هريك ، در قلمرو ايمان لازم در جهت كمال انساني ؛ ميتوان أو را بضلالت منسوب داشته وبغوايت واستحقاق غضب نسبت داد ؛ وگرنه هرگونه عدولى از صراط مستقيم ، مستحقّ غضب الهى نيست ، اگرچه از شمول دامنهء ضلالت وغوايت بركنار نميباشد ؛ وبهمين ملاحظه أبو منصور ماتريدى در تأويلات خود ، معاصي را دوگونه برشمرده است : يكى كفر است كه موجب غضب الهى ميباشد وديگر آنچه موجب ضلالت آدمي گردد ؛ كه مادون كفر بوده وميتوان از آن بنقص در ايمان ، تعبير كرد ودر عداد معاصي برشمرد ، ولذا جستجوى صراط مستقيم وعدم سقوط ونلغزيدن از آن ، پس از يافتن واهتداء ؛ يكى از بزرگترين نعمتهاى والاي خداوندى درشمار است كه در طول عمر نصيب جويندهء عارف گرديده وبهمين ملاحظهء صعوبت تحصيل ؛ هرگز