نميگردد وبتعبير ديگر نوعي از ضلالت ميباشد ؛ ولذا ضلالت يعنى گمراهى وغوايت بمعناى سرگشتگى است ؛ زيرا طريق غيرمستقيم متعدّد بوده وغاوى كسى را گويند كه در اينگونه راههاى بناراست رهسپار باشد وحال اينكه مضلّ در مقابل هادي كسى است كه در راهى سلوك ميكند ، كه هرگز بمطلوب خود نخواهد رسيد وأبو البقاء نيز در كلّيات خود ، ضلالت وغوايت وهدايت را با همين تعبيرات تعريف كرده است .
بنظر برخى از أهل تدقيق ، لا در جملهء
« وَلَا الضَّالِّينَ »
زائد است واگر جملهء قرآني بدون لا نازل گرديده بود ، باز هم مفيد معنى آن با وصف اضافهء لا بجمله ميشد ، ودر اينصورت عبارت قرآني چنين بود :
غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ
يعنى با توجّه بواو عطف ، كلمهء « غير » كه به مغضوب اضافه گرديده است ، به ضالّين هم اضافه ميگرديد وديگر لا مورد حاجتي نداشت . امّا اينان توجّه نداشتهاند كه لا براي تأكيد معنى نفى است كه كلمهء « غير » متضمّن آن ميباشد ؛ ودر اينصورت غير بمعنى لا بكار رفته است ؛ مانند :
فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ *
وبهمين ملاحظه برخى لا را بمعنى غير دانستهاند وواعظ كاشفي در « جواهر التّفسير » « 1 » خود از علىّ ، أمير المؤمنين - عليه السّلام - نقل كرده است كه عبارت وآيهء مورد تفسير را بصورت « غير الضّالّين » قرائت فرموده است ، وبرخى از نحويّون گويند كه چون كلمهء « غير » بمعنى « لا » بكار رفته است ؛ بنابراين ، عطف لا بوسيلهء واو ، بر آن جائز ميباشد ، ودر صورتيكه داراى معنى « سوى » بود ، چنين عطفى جايز نميشد ؛ چنانكه جملهء « ما عندي سوى عمرو ، ولا زيد » در عبارت فصحاء نيامده است ؛ وبهروجه ، عبارت مزبور بدين معنى است كه نه راه يهودان مغضوب ؛ صراط مستقيم است ونه طريق ضالّين يا نصارى ، وصراط مستقيم تنها طريق أنبياء ورسل ومعصومين - عليهم السّلام - وأولياء اللّه ميباشد .
تبصره در معاني ضلال :
اين كلمه در أصل بمعنى هلاكت واز بين رفتن آمده ، مانند :
« ضلّ الماء في اللّبن » يعنى آب در شير از بين رفت ونابود گرديد ؛ امّا غير از معنى لغوى واصلى آن ، در قرآن حكيم نيز در دوازده معنى ديگر هم بكار رفته است :
1 - باطل گرديدن سعى وعمل ؛ مانند كريمهء :
« ضَلَّ سَعْيُهُمْ »
ونيز آيهء :
« وَأَضَلَّ أَعْمالَهُمْ »
در قرآن حكيم .
هامش
( 1 ) - با مقدّمه وتصحيح دكتر جواد عبّاسى ، نشر ميراث مكتوب ، چاپ اوّل سال 1379 شمسي .