جهات نفى وردّ در آنها بيش از خير وصلاح است ، بايد در جامعهء اسلامى مردود وبركنار مانند ودر صورتيكه مراتب خير وصلاح آنان بسيار بيش از موجبات ردّ واجتناب باشد ، مورد قبول وتأييد وانتخاب واقع گردند ، وآنچنانكه نعمت الهى در پذيرفتن نيكان وصالحان وواقفان ومجرّبان در أمور است ؛ عين همين نعمتها در جهت عزل وردّ واجتناب از أشرار وگنهكاران وجهّال وحيلهگران وسرمايهاندوزان وسوداگران وعوامفريبان وعوامل سوء وفساد هم موجود بوده ولذا نعمت الهى هم در جهت صلاح وايمان وخداشناسى ومردمدوستى وانسانيّت داراى كاربرد مفيد ومثبت است وهم در جهت ردّ وعزل ودورى از بدانديشان وكجباوران ومالاندوزان ومقامپرستان وجهّال وعوامل شرّ وبدبختى وفساد بطور كلّى ؛ عين نعمت بوده وبدانگونه كه أمور خيريّه ومصالح مادّى ومعنوي ودنيوي واخروى آدميان موجب هدايت آنان بصراط مستقيم قرآني وأنبياء ورسل وائمّهء شيعه - سلام اللّه عليهم أجمعين - ميباشد ، دورى واجتناب از شرور وسيّئآت ومعاصي وانحراف از جهت مصالح ظاهري وباطني وتقبيح وتعطيل عوامل اين قبايح وبديها نيز از موجبات نعمت ويا عين نعمت ميباشند ، كه بالمآل جامعهء مسلمانان را برضاي خدا وقرب إلى اللّه وهدايت مطلوب وعنايت الهى وفلاح ورستگارى در هردو عالم سوق ميدهد .
4 - مناسبت افراد واشخاص واجزاء كلّ عوالم خلقت با همديگر ولزوم وجود هر آفريده در جايگاه لازم وحقيقي خود ، وربط واضافهء هريك از جهات اربعهء مكاني با اطرافيان وبالا وپايين كه عبارت از جهات ششگانه ميباشد واينكه كلّ اجزاء اين عالم از كوچكترين وذرّهء هباء تا بزرگترين ودرّه البيضاء ، با يكديگر در كمال رفق ووفق بوده وهيچيك در ذات خود وبنفسه ، جاى ديگرى را پر نكرده ودر همان درجه ومرتبه ومقام كه ارادهء الهى ومشيّت اللّه بوده است ، خلق شده وبقول محمّد غزالى عليه الرّحمه :
« ليس في الإمكان أبدع ممّا كان » در عالم امكان هيچچيز بهتر از اينكه هست ، تحقّق ووجود نخواهد يافت ، واينكه هر ذرّه ودرّهاى متناسب با أوضاع وأطراف وأسباب وعلل خود آفريده شده وبقول عارف والا شيخ محمود شبسترى : « 1 »
هامش
( 1 ) - منظومهء گلشن راز ، اثر طبع عارف بينا شيخ شبسترى ، بخطّ كيخسرو سروش وبا مقدّمهء غلامحسين رضانژاد « نوشين » ، نشر فرهنگسرا سال 1368 شمسي .