محسوسات وتنوير قلب أو بأنوار معارف حقّه والهيّات خواهد بود . ديگر اينكه جميع أمور نسبت به آدمي ، بدانچه در دنيا وآخرت نافع است منقسم ميباشد ؛ مانند : علم وحسنخلق ، ويا آنچه در هردو عالم ضرر دارد ، نظير جهل وبدخلقى ؛ وبالأخره بدانچه در حال نافع ودر مال مضرّ است ، مانند لذّت يافتن به هوىوهوس وشهوات ، ويا عكس آن مثل قمع شهوات وسركوبى هواي نفس وأميال شيطانى .
از جانب ديگر بايد دانست كه نعمتها وخيرات باعتبار آخرت سهگونهاند : يا بذات خود مؤثّرند ويا بغير ويا بهردو . در صورت نخست ، مانند لذّت نظر در وجه اللّه وسعادت لقاء أو وبالجملة خوشبختى آخرتى كه نهايت وانقضائى ندارد ؛ ودر اينصورت چنين سعادتى براي غايت نهايى امرى ديگر كه بر وراء آن باشد ، مورد طلب واقع نشده وبلكه بذات خود مطلوب است ونه براي امرى ديگر . ومثال در مورد نعمتي كه خود فايدهاى ندارد ، مگر وسيله بودن آن براي امرى ديگر ، نظير پول ودرهم ودينار كه در آنها فايدتى جز وسيله واقع شدن براي خريد منزل وخانه وباغ وچيزهاى ديگر نيست ؛ ومثال براي نعمتهايى كه هم نفس آنها مطلوبست وهم سبب وصول به نعمتهايى ديگرند ، مانند سلامت وصحّت بدن كه در عين مطلوب بودن آنها ، سبب تفكّر صحيح وتذكّر بوده وبلقاء اللّه منتهى ميشوند ، ودر عين حال موجب وصول بلذّات دنيوي ميباشند ، وخود آنها نيز مطلوب بالذّات خواهند بود ؛ مانند راه رفتن كه اگر سبب سلامت پاى وورزش بدن نباشد ، چون امريست وجودي وبدون زيان ؛ بنابراين ، بذات خود مطلوب است ؛ زيرا هر وجودي كه بالذّات مضرّ نباشد ، خير محض ومؤثّر در خيرات بوده ، ودر نتيجة هرچه در ذات خود مؤثّر در خيرات است ، تحقيقا خير ونعمت بوده وآنچه در ذات خود ونيز براي غير هم مؤثّر واقع گردد ، آنهم خير ونعمت ميباشد ، وبالآخرة هرچه بطور كلّى خير نباشد ، ليكن مؤثّر در جلب خيرات واقع شود وبنحوى از انحاء در ايجاد خير مؤثّر باشد ، خود نيز خير ونعمتي درشمار آمده ، وسرانجام بايد دانست كه أشياء وأمور يا خود خيرند ويا وسائل وموجبات خير ، ويا شرّند ويا موجبات شرّ واين امر نسبت بموارد خاصّ واشخاص وأمور ويژه ، نسبى وإضافي بوده ، وچيزى كه در مورد خاصّ وبراي شخص مخصوص شرّ ويا خير است ، همان چيز در موارد ديگر نسبت باشخاصى ديگر ويا همان شخص ، از همين أوصاف برخوردار بوده وفىالمثل دارويى كه براي بيمارى خير است ، نسبت به مريض ديگر ويا براي همان بيمار در حالتي
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحة 1057
مساهمون: غلامحسين رضانژاد
ص١٠٥٧