بخش دوّم - كاربرد قرآني دعاء
در آيهء :
أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ
مراد از
« أُجِيبُ »
همان أجابت متعارف است كه طبق مشيّت الهى بوده ودر تحقّق امر أجابت ، خير بودن موضوع دعاء شرط است ، وبايد دعاء با صوت وسماع لازم آن انجام گردد ، زيرا محبوب حضرت حقتعالى واز شروط أجابت ميباشد ؛ وديگر اينكه بايد از خداوند يا أسماء حسناى أو استدعاء كرد ، مانند :
« قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ »
كه در اين كريمه بدو مفعول ، يكى اللّه وديگرى رحمان متعدّى گرديده ، وبا امكان تعيين اسم مدعوّ مانند اللّه ورحمن ورحيم وسميع وبصير وقادر وكريم وغيره ، نبايد بيكى از دو اسم ويا بيكى از چند اسم حقتعالى وآنهم بطور نكره دعا كرد ، مانند :
« أَيًّا ما تَدْعُوا »
زيرا كلمهء « أيّا » مفيد معناى يكى از دو يا چند اسم ميباشد . ديگر اينكه گاهى دعاء بمعنى عبارت بكار رفته است ، نظير آيهء :
لَوْ لا دُعاؤُكُمْ
يعنى اگر عبادت وطاعت شما نبود ، اهميّتى براي شما قائل نبودم وعين كريمهء مزبور اينست :
قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْ لا دُعاؤُكُمْ
ودر كريمهء ديگر نيز دعاء بمعنى تعذيب آمده چنانكه فرمايد :
تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ
ومانند قول عرب كه گويد : « دعاك اللّه » يعنى خدا ترا عذاب دهد ؛ ونيز براي بيان آخرين دعوى استعمال شده است ؛ چنانكه گويند : « وآخر دعواهم أن يقولوا : الحمد للّه ربّ العالمين » واز ابن عبّاس نيز منقول است كه هرگاه أهل بهشت چيزى از خدا خواسته ويا اشتهاء كنند ، گويند : « سبحانك أللّهم » وچون بمورد اشتهاء رسند گويند :
« الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ »
واين آخر دعواي آنان است .
گاه ديگر دعاء بمعنى تمنّى بوده وكريمهء :
« وَلَهُمْ ما يَدَّعُونَ »
يعنى ما يتمنّون ؛ ودر موردى هم دعاء مفيد معناى استنباط است ؛ چون آيهء :
« هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَدَّعُونَ »
ودر برخى از آيات بمعنى بنوّت يا قبول كردن كسى را به پسرى آمده ، نظير آيهء :
« وَما جَعَلَ أَدْعِياءَكُمْ أَبْناءَكُمْ »
يعنى خدا فرزندخواندگان شما را فرزند خودتان قرار نداد ؛ ودر آيهء :
« إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ »
بخدائى خواندن چيزيست بجز خدا ونيز در كريمهء : ادعوا الله وأنتم موقنون بالإجابة يعنى بهنگام دعاء در أجابت آن يقين كنيد ، امّا با تحصيل شرايط دعا از اجتناب معاصي ورعايت آداب وأحوال پسنديده وحسن ظنّ بخدا وانجام دادن خيرات وپرهيز از محرّمات ؛ وآيهء :
« فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً »
بمعناى نفى مطلق در برگزيدن چيزى يا كسى باوجود حضرت حقتعالى ؛ ودر حديثي از حضرت علي بن الحسين - عليه السّلام - كه كسى از أو چگونگى دعوت ديگرانرا بدين