موسوم به « تاج العروس من جواهر القاموس » « 1 » در معنى ومشتقّات كلمهء دعاء گويد :
دعاء بضمّ ممدود ، عبارت از رغبت بسوى خداوند تعالى در آنچه نزد أو از خيرات وابتهال يا زارى ودرخواست بعجز داعى وفروتنى نيازمندانه وبطريق استدعاء وتواضع ؛ وسوآل ميباشد ، چنانكه در كريمهء مباركه نازل است :
« ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً »
ودعا يدعو ، ودعاء ودعوى ، ودعوت از موارد كاربرد آن بوده وبعضي از عرب با الف مقصوره در دعوى گويند : « أللّهم أشركنا في دعوى المسلمين » يعنى خدايا ما را در دعاء مسلمانان در خيرات شريك وسهيم گردان ؛ ودر صحاح جوهري آمده است كه دعاء واحد ادعيّه بوده وأصل آن دعاو ؛ وبدون همزهء آخر است وريشهء آن از دعوت ميباشد ؛ وواو آخر كلمهء دعاو ، تبديل بهمزة گرديده ودعاء شد ؛ ودر موارد تأنيث وبراي نساء گويند : « أنت تدعين » يا « أنت تدعوين » وعلماء نحو وعلم أصول ، دعاء را فعل امرى دانند كه أدنى از أعلى بر وجه سوآل ودرخواست ميطلبد ، ودر مورد نهى نيز از همين ويژگى برخوردار است ؛ ودعّاء بر وزن فعّال ، كثير الدّعاء ودعوى از ادّعاست ، مانند دعوى باطل وجمع آن دعاوى بوده ودر تعبير فقهاء ادّعاء حقّى كردن با ادّله واسناد خاصّ آن ؛ ودر « محيط المحيط » « 2 » بستاني ، آمده است كه دعوت نيز ادّعاء وگونهاى از دعاء بوده وبمعنى خواستن از مردم براي دادن وليمه يا طعام وافطار است ؛ وكلمهء « دعوت » و « مدعاة » نيز بهمين معنى آمده و « داعى » اسم فاعل است كه جمع آن دعاة بوده ، يعنى كسانيكه مردم را بدين خدا يا كيش وطريقت خود دعوت ميكنند ؛ وواژهء « حيعل » بمعنى مخفّف : « حىّ على الصّلاح وحىّ على الفلاح » بكار رفته ، مانند بسملة وحمد له ، و « داعى إلى اللّه » لقب نبىّ خاتم ( ص ) است ، كه بعدها پيشوايان فرقهء اسماعيليّه آنرا لقب خود قرار دادند ، واينك موارد كاربرد دعاء را در آيات قرآني وبمعانى متعدّد ، بنقل از مآخذ معتبرى مانند « مجمع البحرين » طريحى و « مفردات ألفاظ القرآن » راغب أصفهاني و « أساس البلاغة » زمخشري پرداخته ومباحث مختلف قرآني وفلسفي وعرفانى مربوط بدانرا از كتاب : « لطائف حكمت وعرفان ، در روابط خدا وانسان » تأليف اين مفسّر وكتب معتبر ديگر خواهيم آورد .
هامش
( 1 ) - مجلّد دهم از انتشارات دار مكتبة الحياة .
( 2 ) - قاموس مطوّل للّغة العربيّة ، چاپ لبنان بيروت 1977 .