فصل يازدهم حقيقت صراط واستقامت از نظر حكماء
جوهرهء كمال علوم عقلي ، وصدر متألّهان عالم ؛ ملّا صدرا - عليه أشرف التّحيّات والثّناء - در تحقيق صراط واستقامت آن ، عقيدة دارد كه صراط در معنى خود صراط نخواهد بود ، مگر بمرور وعبور گذرندهاى از آن ، واز پيشگفته آمد كه كلّ خلايق بذات خود متوجّه بجانب مسبّب الأسباب وحقّ تعالى بوده واين توجّه بصرف غريزه وحركت جبلّى ومفطور در سرشت آنهاست ؛ كه در چنين حركتي تصوّر ضلالت وانحراف وكجى نميرود ؛ زيرا ناصيهء آنها در چنگ خداوند تعالى بوده ودر كريمهء قرآني فرمايد :
« ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها ، إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ »
ونيز هيچ موجود جنبندهاى نيست ، مگر اينكه متوجّه بسوى حقّ بوده ورزق آن با خداست ، وآيهء مباركهء :
« ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّها وَمُسْتَوْدَعَها ، كُلٌّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ »
شاهد اين مدّعى ميباشد . پس هر جنبندهاى مفطور بمشى وحركت غريزي وجبلّى بر نهج استقامت يا راه راست بوده واز هرگونه ضلالت واعوجاجى أيمن است ؛ وخارج از ذات خود نيازى بهدايت كننده وراهنمايى ندارند .
امّا انسان بلحاظ داشتن قواى وهم وخيال واختيار انجام دادن افعال وغيره ، ميتواند در معرض ضلالت وغوايت واقع شده واز جهت حركات اختياري بغباوت وگمراهى منسوب گردد ودر نتيجة افعال ونيّات أو موجب قرب وبعد از خدا شده ومثمر سعادت يا شقاوت در دنيا وآخرت شود ودر اينصورت نيازمند بكسى است از جنس ونوع خود كه عهد الست وقديم وصراط مستقيم را بدو ياد داده وبقول شيخ بهائى بخاطرش