آنچه در عالم تكوين موجود است والبتّه أعيان ثابتهء زبانزد عرفاء غير از ثوابت بين موجود ومعدوم درنظر متكلّمان است ؛ بدين تعبير كه أعيان ثابته در حضرت علمند ، در حاليكه ثوابت معتقد متكلّمان أهل اعتزال ، نه موجودند ونه معدوم ، بلكه ثابتند ؛ يعنى آنچه واسطهء در ميان موجود ومعدوم است وبنام ثوابت خوانده شده ، از قبيل أعيان ثابت در علم الهى نميباشند ؛ زيرا معدوم يا ممكن است ويا ممتنع ، ومراد از ثوابت ، چيزى است كه در ميان معدوم ممكن وموجود واقع ميباشد ونه بين معدوم محال با موجود ؛ ولذا عرفاء أعيان ثابته را در ظرف ثبوت علمي خود هم رائى وهم مرئى وهم سامع وهم مسموع دانسته وآنها را بسمع ورؤيت ثبوتي متّصف ميكنند ؛ وبالأخره عرفاء گاهى أعيان يا صور علمي مرتسم در ذات حقّ را بر ماهيّات كلّيه اطلاق كردهاند وگاه ديگر بر حقايق موجودات خارجي ولذا گويند : أسماء الهى را صوري معقول در علم حقّ - سبحانه وتعالى - ميباشد ، زيرا خدا عالم بذات وأسماء وصفات خود بوده واين صور عقلي از حيث اينكه عين ذات متجلّى بتعيّنى خاص ونسبتي معين هستند ، به أعيان ثابته تسميه گرديده وكلّى يا جزئي بودن آنها از اين حيث ونظر فرقى بأهم نداشته ومتساوي مىباشند .
حال با توجّه بتحقيق مبسوط در مسئلهء أعيان ثابته وخارجي ، واينكه هر عين خارجي ، عين صورت وقوعى علمي آن در حضرت علم است كه از ذات حق بلسان استعداد ، استدعاى عينيّت در خارج از علم حضرت حقّ را دارند ، وخداوند عادل أعيان آنها را بر وفق وطبق صورت علمي آنها را در خارج مىآفريند ، واين آفرينش با تمام مقتضيات وشؤون وصفات ولوازم ذاتي وتوابع آنهاست ؛ ولذا يكى از همين لوازم وتوابع هم ، هدايت وضلالت ويا از ضلالت بهدايت مهتدى شدن ميباشد كه پس از خلقت ، نه هيچ هدايت يافتهاى گمراه ونه هيچ مضلّى بهدايت ميرسد ، وبهمين دليل هرگز أبو جهل وأبو لهب كه بضلالت ذاتي موصوفند ؛ باهتمام وهدايت پيامبر أكرم ( ص ) رهسپار كوى توحيد ومعاد وعبادت واستعانت وهدايت بصراط مستقيم نشده ونخواهند شد ، ولذا سعى عقل اوّل وصادر نخست وصورت روح أعظم وحقيقت محمّديه نيز در هدايت آنها بيحاصل وبىفايده ماند وبدين ملاحظه خداوند در قرآن حكيم فرمود :
« إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ ، وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ »
؛ وبدين مناسبت حضرت رسول أكرم ( ص ) در دعاء خود فرمايد : « أللّهمّ اجعلنا هداة مهديّين ، ولا تجعلنا