فصل اوّل در تكرار يا عدم تكرار آيهء مزبور
قرطبى - محمّد بن أحمد انصارى - در « الجامع لأحكام القرآن » گويد : چون خداوند تعالى نفس خود را به
« رَبِّ الْعالَمِينَ »
وصف كرد واين اتّصاف جنبهء ترهيبى داشت ؛ آنرا مقارن به
« الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ »
كرد تا متضمّن معناى ترغيبى گردد ، وجامع صفات رهبت ورغبت شده وبداند كه :
« غافِرِ الذَّنْبِ وَقابِلِ التَّوْبِ ، شَدِيدِ الْعِقابِ ذِي الطَّوْلِ »
. امّا قرطبى دليل وجود رهبت در
« رَبِّ الْعالَمِينَ »
ورغبت را در
« الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ »
بيان نكرده وديگران هم كه در تفسير آيهء مورد بحث ، اظهارنظر نمودهاند ، چيزى در اينباره نگفته وننوشتهاند .
بنظر اين نويسنده ، رهبت در
رَبِّ الْعالَمِينَ ،
ميتواند مربوط بعدم أداء حمد وثناء حضرت حقتعالى باشد كه أغلب در جميع نعم وتفضّلات خداوند ، مورد غفلت متنعّمان واقع شده وكمتر بندگانى وجود دارند كه درهرحال ، چه در سرّاء وچه در ضرّاء ، بحمد وشكر الهى پرداخته ودر أداء اين فريضهء تعالى وفخيم درنگ نورزند ؛ ولذا هميشه اين دين بگردن آنان سنگينى ميكند وهرگز از عهدهء اين عهد برنخواهند آمد ، وبهمين ملاحظهء ترس از عدم أداء حقّ حمد است كه خداوند بزرگ پس از
رَبِّ الْعالَمِينَ
، خود را بدو صفت بارز وبىنهايت مهمّ
الرَّحْمنِ
و
الرَّحِيمِ
موصوف داشت ، تا رغبت برحمانيّت ورحيميّت حقّ ؛ خاطر بندگان را از رهبت عدم أداء حمد استحقاقى حقّ رها كرده وبرحمت واسعهء الهى مستظهر گرداند ، وبدين مناسبت ؛ آيهء
الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ ، *
دوبار در سورهء حمد نازل گرديده است ، والبتّه اين نظريّه در صورتي صحيح است ، كه بسملة را