عزّت ونور وجود خود آگاه بوده ؛ وبهمين مناسبت بدانها خبر داده است كه خود بجبران قصور يا تقصير أولياء خويش ، بحمد نفس خود پرداخته وافتتاح كلام الهى را با الحمد للّه آغاز كرده است ؛ تا آنگاه كه ثناء حقتعالى را از زبان خود أو شنيدند از ذلّت وخمود نجات يافته وأرواح آنان بكمال عزّت واستقلال رسد ؛ وچون خطيب اوّلين وآخرين ، سيّد الفصحاء وامام البلغاء ، حمد خداوند سبحان ومدح أو را بنفس خود شنيد ؛ دانست كه در چنين حالتي براي أو قصور زبان حمد شايستهتر است ، ولذا گفت :
لا احصى ثناء عليك ، أنت كما أثنيت على نفسك سپس قشيرى گويد : طبقات حمد كنندگان خدا بسبب تباين در أحوال متفاوت بوده ؛ يك طايفه از حيث رسيدن به انعام واحسان حقّ بحمد أو ميپردازند ، وطبقهء ديگر بدليل آشكارا شدن عجائب لطايف بر قلوب آنان ، به ثناء وسپاسگزارى أو مبادرت ميكنند ، وقومي هم بسبب كشف وشهود صفات قديم حقّ وبعضي هم بلحاظ رسيدن به اسرار توحيد وحقايق الهى واسرار نامتناهى أو حامد بوده ؛ وبشكر وثناء اقدام كردهاند . ليكن گروه اوّل بلحاظ نيل به انعام واكرام وصفت نفع ودفع ضرر بوده واينان نيز اگر در مقام شمردن نعمتها وآلاء الهى برآيند ، هرگز بشمارش آن موفّق نخواهند آمد ، وطبقه دوّم هم اگر باسرار مندرج در مكنون خود وكشف رموز از نهانگاه غيب ومواجيد روحي خويش مطّلع گردند ، زبان حمد وثناء سرّ وباطن آنها از اظهار واعلام درمانده وبقصور خود از حمد آگاه ميگردند ، وطبقهء سوّم نيز اگر بحقيقت كشف وشهود خود رسيده وبملاحظة عزّت وكرم خداوندى از طبقات قديم حقّ نائل آيند ، هرگز بحمد خود قانع نميشوند وبالآخرة گروه چهارم هم اگر بحقيقت جمع الجمعي واسرار توحيد واقف گردند بقصور خويش پىبرده وهيچگاه حمد خود را شايسته درگاه خداوند منّان نمىيابند وبالمآل جميع طبقات حامدين ، در نهايت قصور ذاتي ، از اداى حقّ حمد الهى عاجز ميباشند .
صدر الدّين قونوى در تفسير عرفانى خود بر سورهء حمد گويد : الحمد للّه از مقام جمع وتفصيل بوده ودر ميان دو شيئى يا موجود همانند يكديگر صحيح نيست ؛ پس هميشه بايد محمود از حامد برتر وداراى تعالى باشد ؛ يعنى محمود از همين حيث محمود بودن بايد از حامد بلحاظ حامد بودنش در حال حمد ، اعتلاء داشته وبهروجه حمد از حيث صورت ، زبانى از زبانهاى كمال بوده ودر بدايت امر اشارهايست بكمال قصد حمدگزار در نفس خود ونيز اشارتى بكمال مبدء ظهور حكم قصد حامد است از متوجّه بودن
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحة 714
مساهمون: غلامحسين رضانژاد
ص٧١٤