فصل هفتم تحقيق تفصيلي ، در مراتب حمد باعتبار حامدان
از آنجا كه تقوّم وتحقّق حمد وشكر در اينست كه حامد وشاكر با علم وعقل بأوصاف كمالى وصفات جمال وجلال محمود ومشكور آگاه باشد ، تا بتواند در مقام حمد وشكرگزارى برآيد ؛ وجود علم ومعرفت بمحمود در رتبهء اوّل وحائز اهتمام أكمل بوده وحقيقت حمد وشكر نيز منوط بدانست ؛ ليكن حمد وشكر هر موجودى از عوالم أمر وخلق ، بستگى تمام بمرتبهء وجود أو از حيث قرب وبعد بحضرت حقّ دارد كه مبدء ومبدع وجود وكمالات وجودي اوست . بنابراين ، حمد حقيقي ولايق ومتناسب با ذات حضرت حقّ ، در رتبهء اوّل كه فاخرترين نوع حمد است ؛ از ذات حقّ است بنفس وذات خود ، كه طبق صريح قرآن :
« أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ » *
و
« إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ »
و
« هُوَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ »
وچون در تعريف حمد گفته آمد كه حمد عبارت از ثناء وسپاس محمود است از حيث داشتن صفات تنزيهي وكمالى وإنعام واحسان أو بحامد وشاكر ؛ پس حمد نيز برحسب مراتب ودرجات قرب وبعد موجودات نسبت بخالق خود از يكسو ، واز سوى ديگر بلحاظ تجلّيات متنوّع حضرت حقّ در عالم وجود ، داراى شدّت وضعف ومراتب متعدّدى است كه ذيلا بتحقيق در آن پرداخته ميشود ، وما با اينكه در فصل سوّم ودر فحواى مضامين فصول ديگر بدين مورد متوجّه ومتذكّر بودهايم ، با اينوصف در اين فصل نيز به آوردن مراتب حمد نسبت بحامدان مبادرت ميكنيم ودر حدّ امكان در هر مبحث به آوردن نظريّاتى تحقيقى ودقيق پرداخته واين فصل را با تحقيق در وحدت حمد وتسبيح ، وتكميل مبحث بسملة وحمدله بپايان ميرسانيم :