وحاضر ميباشند .
[ نكتهء قابل توجّه در سمع وبصر ]
نكتهء قابل توجّه اينكه علاوة بر سمع وبصر انسان در نشئه حيواني كه در بيدارى با آنها مىبيند ومىشنود ، در خواب ورؤيا هم أشياء آن نشئه را مىبيند وصدا ونداهاى آنرا نيز مىشنود ، وبسا كه بهتر وكاملتر از نشئه بيدارى بهبيند وبشنود ؛ چنانكه پيامبر أكرم ( ص ) فرمود : « تنام عيناي ولا ينام قلبي » والبتّه ديدن وشنيدن در خواب با چشم وگوش سر نيست ؛ بلكه با ديده وگوش باطن است ؛ وقوى وآلات وأعضاء آن نفس نفيس ومقدّس بمصداق كريمهء :
« أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ » *
با جميع آدميان فرقى نداشت ؛ چنانكه از كلمهء « تنام عيناي » معلوم است كه چشم سر آنوجود أقدس در حالت خواب بسته بوده وأمور خارجي را با چشم بيدار قلبش ميديده است ، و « لا ينام قلبي » مؤيّد اين لطيفه ميباشد ؛ ولذا چشم وگوش در عالم سرّ وباطن ، عين ذات ونفس وعقل است ودر حقيقت ؛ تسميهء چشم وگوش ، تنها بدين دو عضو ظاهري اختصاص نداشته وكسانيكه از چشم نابينا واز گوش ناشنوايند ، در رؤيا بچشم نفس مىبينند وبا همان گوش نفساني ميشنوند ؛ درحاليكه ايندو عضو ظاهري آنها از كارافتاده وعاطل ميباشند ؛ وبدين دليل آنچنانكه چشم وگوش ، ظاهري است ؛ نفساني وروحي وعقلي هم بوده ووجودات مجرّده نيز كه از آنها به ملكوتي وجبروتي توصيف ميشود ؛ داراى چشم وگوشى كاملتر وغيرمادّى بوده وأشباح مثالي وصور مجرّده ومرسلات نيز از چشم وگوشى شنوا وبينا ، وبدون عضو ظاهري برخوردارند ؛ كه از ايندو عضو در آدميان كاملتر عمل كرده وهم سنخ نشئهء خود مىبينند ومىشنوند ، وبدين دليل بايد دانست كه سمع وبصر در مرتبهء الوهيّت بهيچوجه با سمع وبصر مخلوقاتش قابل مقايسه نبوده وقياس ايندو با يكديگر مع الفارق ميباشد وبنابضرب المثل : « ما للتّراب وربّ الأرباب ؟ » وبسرودهء جلال الدّين بلخى :
از قياسش ، خنده آمد ، خلق را * كاو چو خود پنداشت ، صاحب دلق را
نبايد ذات حقتعالى را در هيچ صفتي از صفات با مخلوق أو مقايسه كرد وبهمين ملاحظه بايد دانست كه سمع وبصر در ذات واجب الوجود ، بعلم حضوري وإشراقى بوده ، وچون حقيقت واجب الوجود ، صرف نور ومطلق وجود ميباشد ، وسلسلهء جميع وجودات مادّى ومجرّد وملكي وملكوتي وأمر وخلق بحضرت أو راجعند ؛ ومبدء أعلى وغايت قصواى همهء أشياء وأمور وجودي در مراتب شديد واشدّ وضعيف
و