گر باز روند ، عالَم وعالَميان * با رتبهء إجمال ، حق آبد ، بميان
اين نكته مفيد معناى توحيد خاصّ الخاصّى است كه طبق كريمهء الهى :
« أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ »
و
« جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ » *
مدلّل بوده وبدين ملاحظه ، با اينكه ذات حقتعالى نه اشاره مىپذيرد ونه در تعقّل كسى در مىآيد ؛ منظور هر نظر ومشهود هر عين وبصر بوده وبمصداق آيهء :
« فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ »
حضرت حقتعالى بدون مكاني است كه در هر مكان بوده وبلازمانى است كه در هر زمان موجود ميباشد ؛ واگرچه في الحقيقة هيچ موجودى جز بذات حقّ موجود نيست وفي الواقع غير از ذات أو هم أصلا موجودى وجود ندارد وهرچه مجعول بجعل جاعل وجوبي است ؛ در حقيقت عارض ذات ويند ، اگرچه أهل كلام وحكمت ، وجود را عارض ماهيّت دانند :
هستى بقياس عقل أصحاب قيود * جز عارض أعيان حقايق ننمود
ليكن ، بمكاشفات أرباب شهود * أعيان همه عارضند و ، معروض وجود
بقول عارف كامل وشامخ ، شيخ محمود شبسترى در سرودهء لطيف خود بنام گلشن راز : « 1 »
حقيقت كز تعيّن شد مُعيّن * تو أو را ، در عبارت گفتهاى من
من وتو ، عارض ذات وجوديم * مشبّكهاى مشكات وجوديم
همه يك نور دان ، أشباح وأرواح * گه از آيينه پيدا ، گه ز مصباح
بارى ، موجود ووجود حقيقي ، يكى بيشتر نيست وآن بقول عارف جام ، ملّا عبد الرّحمن در كتاب « لوايح » خود ؛ عين وجود حقّ وهستى مطلق است ؛ امّا اين وجود مطلق وبر حق را مراتبى ميباشد ، كه عبارتند از : مرتبهء لا تعيّن ولا اسمى ولا رسمي وعدم اعتبار وانحصار ، حتّى بهمين اعتبار لا تعيّن محض ، كه بوجود مطلق از قيد اطلاق وتقييد مصطلح است . برخى از اين مرتبه ، بغيب الغيوب وغيب مطلق وكنز المصون والمخزون تعبير كرده وگفتهاند كه از هرگونه حيثيّت إضافات ونعوت وصفات وأسماء منزّه ومبرّى بوده ؛ نه زبان ، ناقل نعت جلال وجمال وكمال اوست ؛ ونه عقل را در اين مرتبه ، مجال تعقّل وأشارت ميباشد ؛ ونهايت نشان وغايت گمان در غيب الغيوب ، چيزى جز بىنشانى وسكوت وحيرانى نخواهد بود .
هامش
( 1 ) - منظومهء گلشن راز ، اثر شيخ محمود شبسترى ، با مقدّمهء غلامحسين رضانژاد « نوشين » وبخطّ كيخسرو خروش سال 1367 .