است : « ظهرت الموجودات من باء بسم اللّه » زيرا بسم اللّه بر سبيل اجمال شامل جميع عالم ومراتب علوي وسفلى بوده والف اسم چنان در تحت باء پنهان است كه حقّ - جلّ جلاله - در حضرت واحديّت نهان بوده ويا در تحت تعيّن اوّل كه بعقل اوّل وآدم ناميده گرديده است ، پنهان ميباشد ؛ ولذا نظر بهمين معنى است كه علىّ عليه السّلام فرمود :
« واللّه لو شئت لأوقرت سبعين بعيرا من باء بسم اللّه » چنانكه شيخ أبو مدين مغربى نيز در تأييد همين معنى گفت : « ما رأيت شيئا الّا ورأيت الباء مكتوبة عليه » وشيخ أكبر محيى المعرفة والدّين - قدّس سرّه - نيز گفته است : « بالباء ظهر الوجود ، وبا النّقطة تميّز العابد عن المعبود » وابن فارض مصرى ، عارف كبير هم در تائيّهء معروف خود ، در مقام اشاره بهمين معنى سروده است :
فلو كنت بي من نقطة الباء خفضة * رفعت إلى ما لم تنله بحيلتى
سعيد الدّين فرغانى « 1 » در شرح خود بر بيت بالا گويد : الف در كتابت صورت وجود ونفس مطلق ذات حقّ است كه مثال آن در نسخهء انساني ، صورت نفس انسان ميباشد كه از باطن قلب بدون اعتبار تعيّن وتقيّدى در مراتب ومخارج حروف ؛ منبعث وبرانگيخته ميشود ، واز آن جهت كه همزه است ؛ در اوّلين مرتبهء مخرجها در ظاهر كتابت ومصوّر بصورت مبدء بودن وأصل جميع حروف ميباشد ؛ وناگزير الف در جملهء حروف جريان داشته وهيچ حرفى بدون آن وجود ندارد ؛ در صورتيكه - ب - صورت وجود ظاهر ومتعيّن ومضاف در عالم شهادت بوده ، وچنانكه از معنى اضافه برمىآيد ، اثباتكنندهء تعيّن ومعيّن دوگانگى - بين مضاف ومضاف اليه - حقيقي است ؛ وبهمين لحاظ دلالت بر دو بودن ميكند ونقطهء باء كه اثباتكنندهء باء وصورت حقيقي آنست ؛ مقتضى تعيّن واضافهء وجود به بنده بوده وچنانكه محيى المعرفة والدّين ابن عربى گفته است : « بالباء ظهر الوجود » يعنى بالمتعيّن ظهر المطلق ، و « بالنّقطة تميّز العابد عن المعبود » يعنى : بمقتضى حقيقة العبوديّة ، عابد وعبد از معبود وربّ متمايز ميگردد ؛ وعارف بزرگ شبلى نيز به تقليد از أمير مؤمنان علىّ عليه السّلام ، گويد : « انا النّقطة الّتى تحت الباء » يعنى حقيقت وجود من اقتضائى جز عبوديّت نداشته واز نفس خود غير از عدم نيست وظهور
و
هامش
( 1 ) - شرح تائيّهء ابن فارض مصرى ، تأليف سعيد فرغانى با مقدّمه وتعليقات سيّد جلال الدّين آشتيانى . انجمن اسلامى فلسفه 1398 هجرى .