مزبور بيان كند ؛ ليكن تاكنون بجز ائمّهء معصومين - صلوات اللّه تعالى عليهم أجمعين - كسى را چنين معرفت وجامعيّتى فرآهم نيامده است ، تا بتواند هر بسملة را بتفسيرى منطبق وموافق با محتواى آن سوره كه بسملهء مزبور جزء وداخل در آنست ، بيان كند ؛ ليكن امكان آن هست ؛ واگر كسى به بخشي از علوم ومعارف ائمّه ( ع ) دست يابد ، بعيد عقلي نيست كه از عهدهء اين مهمّ برآيد .
در خاتمهء اين فصل بايد دانستكه : جمهور أهل سنّت را در اينكه آيا بسملة جزء مستقلّ هر سورهاى است يا نه ده قول ذكر نمودهاند : يك ، گروهى أصلا آنرا جزء مستقلّ سورهها نشمردهاند ، بغير از سورهء نمل . دو ، برخى غير از سورهء برائت ، بسملة را در جميع سورهها داخل شمرده وجزء آنها دانستهاند . سه ، جمعى هم آنرا آيهاى مستقلّ در سورهء فاتحة الكتاب شناختهاند . چهار ، فرقهاى نيز بسملة را يكى از آيات فاتحة الكتاب وغيرمستقلّ شمردهاند . پنج ، عدّهاى هم آنرا آيتي جداگانه ويگانه براي بيان رؤوس سورهها ونيز براي جدا شدن هر سوره از سورهء ديگر دانسته ؛ وعقيدة دارند كه بودن آن در آغاز هر سورهاى ، دليل بر اتمام وپايان سورهء پيشين است . شش ، برخى گفتهاند ، هم قرار دادن بسملة بصورت آيهاى از سوره جائز است وهم ميتوان آنرا بسبب تكرار در نزول آيهاى مستقلّ از سوره ندانست . هفت ، جمعى را عقيدة بر اينستكه بسملة يك آية بوده ودر جميع سورهها بكار رفته است . هشت ، فرقهاى گويند كه بسملة آيهاى است از فاتحة الكتاب وجزء آيهء سورههاى ديگر ميباشد . نه ، گروهى را نظريّه بر اينستكه بسملة از فاتحة الكتاب وهم جزء آيات سورههاى ديگر نيست . ده ، شمارى از أهل نظر بسملة را در جميع سورهها ، يك آية دانستهاند كه بمرّات نازل گرديده است .
جميع علماى شيعهء اثنى عشريّه كه بسملة را آيتي مستقلّ وجزء هر سورهاى دانسته وكلّ قرآن حكيم را در فاتحه وفاتحه را در بسملة مجموع شناختهاند ، بر اين عقيدة كه بسملة در هر سوره داراى تفسيري جدا وخاصّ آن سوره ميباشد ، اتّفاق نظر ندارند ؛ وبرخى از مراجع أخير كه در علوم حكمي وعرفانى هم يدي طولى داشته وبيشتر متون ايندو علم را در نزد استادان ماهر وخبير خوانده وعمرى در مباحث ومسائل دقيق آن كوشيدهاند ، قائل بدين نظريّهاند كه بسملة در هر سوره ، علاوة بر اينكه خود آيتي مستقلّ بوده وهربار با هر سورهاى بطور جداگانه نازل شده است ؛ بطور جداگانه هم داراى تفسيري متناسب با هر سوره بوده وبتعبير ديگر بسملة در فاتحة الكتاب بيك تفسير است
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحة 243
مساهمون: غلامحسين رضانژاد
ص٢٤٣