سپاسگزارى پروردگار دو جهان است كه داراى دو گونه رحمت است : يكى رحمت رحماني سريانى وانتشارى ، هم در جهت وجود وهم ايجاد كه بهردو عالم أمر وخلق تعلّق گرفته است وميتوان آنرا برحمت عامّه توصيف كرد وديگرى رحمت رحيمى كه خاصّ گنهكاران در دنيا وآخرت بوده وبرحمت خاصّه موصوف گرديده وخداوندى كه مالك روز جزاست وانسانرا بصراط مستقيم خود هدايت ميكند ، وراهيان هدايت شدهء چنين صراطي را بنعمت توحيد إنعام نموده است ؛ وتكليف حشر ورستاخيز چنين موحّدى ، جز قرب حضرت حقتعالى وبهشت أو نخواهد بود ؛ در صورتيكه بسم اللّه در سورهء فيل در مفهوم سنگباران كردن سپاه فيل سوار أبرهه ، سردار يمنى است كه بفرمان نجاشي پادشاه يمن ، سپاهى از فيلسواران براي تخريب خانهء كعبه فرستاد وخداوند بمرغان أبابيل فرمان داد تا با سنگهاى سجّيل يا جهنّمى ، تمامى فيلها وسواران آنها را بهلاكت رساندند وبعدها اين سال در عرب به « عام الفيل » معروف گرديد ، كه مفهوم ومحتواى اين سوره ، چيزى جز هلاكت ونابودى أصحاب فيل ومخالفان خانهء خدا نيست ؛ درست مانند اينكه انسان گاهى در تولّد نوزادى بسم اللّه بگويد وگاه ديگر براي إعدام كسى بخواندن اين آية بپردازد كه با حفظ لفظ ومعنى آية ، در مورد تولّد واعدام بدو مفهوم وجودي يا ثبوتي وعدمي يا سلبى استعمال ميشود ؛ وهمين مفهوم را ميتوان در محتواى رحمت يا نقمت وايجاد يا إعدام وخير يا شرّ ونور يا ظلمت در تمامى حوادث وواقعات وأمور ديگر هم متناسب ومنطبق با هريك بكار برد ؛ وبهمين سيرت وسان ميتوان بسملة را در هر سورهاى از قرآن طبق مفهوم وبر وفق محتواى آن شناخته ودر هر مورد بر طبق آن بمفهومى مخصوص دست يافت ؛ چنانكه شخص مجرمى در حال اعدام شدن ، از جملهء بسم اللّه الرّحمن الرّحيم اعدامكننده ، آن مفهومي را دريافت نميكند كه عاقد نكاح ، همين بسملة را بهنگام اجراء صيغهء عقد براي داماد وعروس بكار ميبرد ؛ چنانكه همين عروس وداماد از جملهء بسم اللّه آن مفهومي را درنمىيابند كه مجرم اعدامى از زبان اعدامكننده مىشنود ؛ وبهر تعبير ومثال ديگر ، اگر مراد آنان كه بسم اللّه را در هر سوره متناسب با محتويّات آن سوره ومنطبق با مفهوم سورهء مزبور ادراك كنند ؛ اين تفسير در غايت صحّت وبر وفق مباني عقلي ميباشد ، امّا اگر مقصودشان معناى وضعي كلمات چهارگانهء اسم واللّه ورحمان ورحيم باشد كه در آغاز هر سوره نازل گرديده ودر هريك بمعنائى متفاوت با سورهء ديگرى است ؛ قبول اين نظريّه متوقّف
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحة 241
مساهمون: غلامحسين رضانژاد
ص٢٤١