عمرانهء خود را در قبال توفيقات عبادي گذشته پاياپاى كند ؛ چه رسد كه از عهدهء تمامى آن برآيد .
قرآن حكيم در اين معنى فرمايد :
« قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ ، بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ »
يعنى : اى رسول من بگو - اى مسلمانان - بر اسلام آوردن خود بر من منّت منهيد ؛ بلكه منّت از آن خداوند است كه بر شما توان قبول ايمان وهدايت داده وشمايان را به ايمان رهنمونى كرد . امّا برخى از محاسبان أهل سلوك ، اضافه بر محاسبهء اعمال نيك وبد بلطايفى ديگر هم توجّه كرده ومعتقدند كه خواطر ربّانى وملكوتي وسوانح نفساني وشيطانى خود را در هر شبانهروز مورد محاسبهء دقيق قرار دادهاند ؛ ودر نتيجة اگر سوانح نفساني وتلقينات شيطانى را در خود بيش از رحماني وربّانى آن يافتهاند ، بتدارك وجبران دست زده وبا استغفار وتوبه وتوجّه بيشتر بطاعات وعبادات خود بجبران ما فات پرداخته ولغزشهاى خويش را با طاعات تلافى كردهاند ؛ وسپس بسجده درافتاده ودر مقام پوزش از خدا برآمدهاند ومستند خود در اين نظريّه را كريمهء قرآني ميدانند كه فرمايد :
إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ
يعنى آنچه را در دل داريد ، چه آنرا آشكارا كنيد وچه پنهان داريد ، خداوند شما را بدان بازخواست كرده وبزودى مورد محاسبه قرار خواهد داد .
حال بايد دانست كه خواطر مزبور بر چهار گونهاند : 1 - خواطر ربّانى كه در اصطلاح به « نقر الخاطر » موسوم بوده وبمعنى تسلّط بر نفس كه عبارت از عدم اندفاع ميباشد ومراد از آن ، سلطهء حقّ بر عبد وربّ بر مربوب خود بوده ، ودر اينحالت حضرت حقّ ، عبد را بايجاد أسباب وتمهيدات عبادت وطاعات برمىانگيزد وبرحسب ارادهء خود بتوفيق طاعات عبد مىافزايد . 2 - خواطر ملكوتي يا الهامات غيبى كه در اينحالت عبد با استفاده از قواى رحماني موفق بانجام مستحبّات ومندوبات وواجبات وفي الجملة هرگونه امرى در اصلاح باطن خود ميشود . 3 - خواطر نفساني كه أهل أشارت آنرا « هواجس » نامند ، وآن انگيزههايى است كه آدمي را بحظّ نفس وكسب لذّات واميالى از اين قبيل واميدارد ، اگرچه انجام آنها مخالفتي با شرع مبين نداشته باشد . 4 - خواطر شيطانى كه آدمي را گرفتار وأسير هواي نفس امّاره ببدى كرده وأو را بمخالفت با احكام شريعت حقّه برانگيخته وبهرزگى وبدسيرتى وكردار ونيّات وگرفتار اهريمنانه واميدارد ؛ وأو را مصداق كريمهء :
« الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِ »
قرار ميدهد ؛