وجازت واختصار ، فرمايد : آنچه از آغاز خلقت تاكنون موجود است - ما مضى - وآنچه تا قيامت حادث گردد - ما يحدث - وآنچه در حال حاضر در كلّ كائنات وجود دارد ؛ همگى در قرآن موجود است ؛ وتبيان كلّ شيئى ، يعنى همين ونه آنچه فخر رازي در تفسير اين كريمه ، با تنگچشمى وعدم امعاننظر آورده است .
بنابراين ، در قرآن حكيم با اينكه داراى ألفاظ وحروف وكلمات نقشى ومتناهي است ؛ يعنى ظاهر آن از بيست وهشت حرف از الف تا ياء تركيب گرديده است ؛ ليكن بهيچ وجه مانع از كثرات لا يتناهى معاني ومقاصد وحقائق آن نبوده ؛ واز عوالم برين تا زيرين را به انضمام جميع أصول وضوابط وقواعد وفروع ، دربرميگيرد وبتعبير ديگر از پستترين ذرّهء هبا ، تا بالاترين مرتبهء درّة البيضاء را در احاطه وشمول خود داشته وجميع أزمنة وأمكنه وشؤون ومراتب ومقامات وأحوال وأطوار وحركات ومقتضيات ومقامات غيب وشهادت وفلكيّات وعنصريّات ومركّبات وبسايط ومعادن وخزائن ونبات وحيوان وانسان را با مراتب حكمت عملي شامل ومحيط بوده ودر مقام استكمال موجودات امكاني وبويژه انسانها از هيچ امر ضروري ولازمى فروگزار نكرده وحتّى أرش الخدش نيز مورد توجّه شارع الهى ميباشد ؛ وبدين مناسبت براي قرآن مراتبى مانند ظهور وبطون وحدّ ومطلّع بوده وهر بطن آنرا بطني ديگر تا هفت يا هفتاد بطن است كه در مجموع كلّ مراتب امرى وخلقي ومرسل وملكوتي وجبروتي را نيز در احاطه واشتمال خود دارد ؛ وبا نظري وسيعتر براي قرآن مجيد - چنانكه از پيش ودر مبحث أسماء قرآن گذشت - هفتاد وهشت اسم وجود دارد كه برخى از آنها مانند نور يا كلام وتفصيل ويا قيّم وجوامع الكلم وحقّ ؛ به تنهايى شامل بر كلّ وجود وجميع مراتب وشؤون آن ميباشد ؛ وخلاصهء كلام اينكه در قرآن مجيد همه چيز در حدّ تبيين وتعريف اجمالي وتفصيلي درآمده وبكشف حجاب وفتح الباب ، چه از حيث تدوين وتشريع وچه بلحاظ وجود وتكوين بيان شده است ؛ اضافهتر اينكه از آثار وافعال حضرت حقتعالى گرفته ، تا صفات وأسماء وذات وغيب هويّت وأحديّت ووحدت مطلقه بلكه فوق اطلاق وتقييد ، وأسماء حسنى واسم أعظم أو مورد تذكّر وتبيان قرار گرفته است ؛ واز جميع قواعد وقوانين وأصول وفروع استكمال از مرتبهء قوّهء وجود يا هيولى ، تا أعلى مقامات دنى فتدّلى فكان قاب قوسين أو أدنى ، يا مراتب علم اليقين وعين اليقين وحقّ اليقين وبقول عرفاء برد اليقين يا ثلج اليقين - بدليل اينكه نوريّت وشعاع تابناك
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحة 139
مساهمون: غلامحسين رضانژاد
ص١٣٩