ومقابلهء نسخهها پرداخت وبقولي چهار تن را كه بنامهاى زيد بن ثابت « 1 » وعبد اللّه بن زبير وسعيد بن عاص وعبد الرّحمن بن حارث بن هشام بود ، بتدوين قرآن برانگيخته ودستور داد تا قرآنرا بزبان - يا بلهجهء - قريش كه بدان لهجه نازل شده است بنويسند ؛ وسرانجام با اينكار اختلاف در لهجههاى عرب مانند هوازن ونجد وطىّ وهزيل وثقيف ويمن كه در تدوين نسخهها وجود داشت ؛ با ضبط بلهجهء قريش از بين رفت ؛ وچون قرآن عثمان تدوين شد ؛ دستور داد نسخههايى از روى آن نوشته وبشهرها وايالات وممالك اسلامى فرستادند ؛ وديگر كسى با نسخهء مدوّن عثمان بمخالفت نپرداخت ؛ مگر ابىّ بن كعب وعبد اللّه بن مسعود ، كه به امر عثمان غلامي براي آوردن أو رفته وابىّ بن كعب را بر دوش گرفت ودر حين آوردن آنقدر أو را بزمين زد كه دندههايش شكست واز آن درد بمرد وهردو نسخهء مزبور متروك گرديد وسپس همين نسخهء مجموع بأمر عثمان وبا نظارت زيد بن ثابت وسعيد بن عاص وتطبيق با نسخهء أبو بكر وعمر را كه در دست حفصة بود ؛ بفرمان عثمان در مسجد مدينه نهادند وآنرا به « نسخهء امام » موسوم كرده واز روى آن نسخههايى ديگر تهيّه نمودند وبمكّه وكوفه وبصره وشام وبحرين ويمن فرستاده واعلام داشتند ، قرآني مورد قبول مسلمين نيست ، مگر اينكه از روى « نسخهء امام » نوشته شده باشد . ابىّ بن كعب چون مخالف نسخهء مجموع بوسيلهء أبو بكر وعمر وعثمان بود ، پس از ديدن نسخهء مزبور آنرا آتش زد وبهمين جهت به « حرّاق المصاحف » مشهور گرديد ، تا بالأخره بوسيلهء غلامي وبأمر عثمان بعلّت شكستن دندههاى أو بمرد ونسخهء عثمان بلامعارض باقي ماند ، وسعى عبد اللّه بن مسعود هم در مخالفت با نسخهء عثمان بجايى نرسيد والبتّه چندين نسخه از قرآن بلحنها وبقرائات ولهجههاى مختلف عرب هم در دست بود كه پس از تطبيق با نسخهء فرآهم آمده بدستور عثمان ، طعمهء آتش قرار گرفته وتنها نسخهء عثمان متداول گرديد . در مردن ابىّ بن كعب كه برخى از راويان أو را بنقل از رسول خدا ( ص ) « سيّد المسلمين » ناميدهاند ودر تاريخ آن ، اختلاف نظر بسيار است ، وبعضي از راويان فوت أو را در بيست ودو هجرى وبرخى در بيست - يعنى زمان عمر - وبيشتر در سال سى هجرى ضبط كردهاند .
هامش
( 1 ) - مفاتيح الأسرار ومصابيح الأبرار - تفسير قرآن - محمّد بن عبد الكريم شهرستانى ، المجلّد الأوّل ، تحقيق دكتر محمّد على آذرشب ، نشر ميراث مكتوب 1376 .