بنابراين ؛ ما بصدق فحواى « ما لا يدرك كلّه ، لا يترك كلّه » در اين مقال تنها بمبحث وجوه اعجاز قرآن پرداخته واز بيان حقايق ديگر آن اجتناب ميورزيم .
وجه عقلي اعجاز قرآن :
كتاب اللّه داراى دو مقام جمعى وفرقى است كه با كتب آسمانى ديگر از هيچ حيث بجز مبدء ارسال آنها قبول مقايسه وبرابرى نميكند ، زيرا كتابي كه هرگز از حكم وصلاحيّت ارشاد خلق ساقط ومنسوخ نشده وتا سير وحركت كمالى براي نيل بمبدء وجود باقي باشد ، همچنان از حيث رهنمونى در أوج اهميّت وبرقرارى وخلود وجاودانگى بوده وحقيقت آن در عوالم مثالي وامرى ومرسلات نيز پس از اتمام مرحلهء عالم خلق باقي است ؛ چگونه از رونق الهى وحكومت ذاتي أو كاسته شده وهمانند تورات وإنجيل وكتب ديگر أنبياء منسوخ ميگردد ؟ ! .
البتّه اين نكته شايستهء تذكّر است كه كتب آسمانى أنبياء پيشين ؛ طبق روايات وأحاديث ما از حيث احكام عملي وعبادي منسوخ گرديده ونه از جهت أصول اعتقادي ومباني عقلي ومعرفة اللّه ؛ زيرا در هيچ كتابي كه بر رسولي نازل گرديده است ؛ امر متزلزل ويا خلاف حقّى از جانب خداوند متعال نازل نشده ، تا مباني وأصول اعتقادي وبنيان خداشناسى آن دستخوش خدشه وتغييرى واقع شود ؛ ليكن فروع عملي آن در معاملات وعباديّات بعلّت تعالى وفعليّت نفس واستكمال انسان منسوخ گرديده ودر نتيجة قرآن حكيم نمايانگر جميع يكصد كتب آسمانى بوده وبا اينكه خود آن نيز داراى ناسخ ومنسوخى ميباشد ؛ مع الوصف كتاب وكلام اللّه بوده وشأن ورفعت ومرتبهء جمع وجمع الجمعي وفرق وفرق الفرقى آن در هردو عالم امرى وخلقي پايدار وبرقرار است ، وهيچگاه از اعتبار الهى آن بدليل كلام اللّه بودنش كاسته وكم نخواهد شد ؛ وبحقيقت باطني وبلكه جمع الجمعي آن ، كسى بجز ذات حقتعالى عالم وواقف نيست .
صدر حكماى جهان ، ملّاصدرا در أسفار أربعة عقيدة دارد : قرآني كه از جانب خداوند تعالى فرستاده شده با وجود هزار حجاب بلحاظ ضعف بينايى وفقدان بصيرت ونبود معنويّت كامل در انسان ، شناخته نگرديده است واز حيث عظمت آن بايد دانست كه اگر باء بسم اللّه آن با عظمتي كه در لوح محفوظ دارد ، بعرش نازل ميشد ، هرآينه كرسي را مضمحل وعرش را نيز ذوب ميكرد ، چه رسد به آسمان دنيا ونجوم واقمار وشموس آن ؛ چنانكه در خود قرآن نازل است :
« لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ ، لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ »
بنابراين ، قرآن اگرچه حقيقتي است واحد ؛ ليكن از مراتب
و