و در جايى كه دعوت به سوى حق مىكرده است و مردم او را اهانت كرده و سبك شمردهاند ، و چون بىآنكه جرم و گناهى را مرتكب شود اذيت و آزارش كنند ، و يا مطالبه و در خواست حق نمايد و او را در آن حق مخالفت كنند . پس شخص حليم در اين پنج حالت با كمال وقار و حوصله ، حلم ورزيده و كوچكترين تزلزل و حالت و ناراحتى پيدا نمىكند ، و حليم بودن مرد از حلمورزيدن در اين موارد معلوم مىشود . و سزاوار است كه : با شخص بىخرد و سفيه به سؤال و جواب نپردازد ، و بلكه از او اعراض كند ، و چون اعتراض او را پاسخ نگويد ؛ ديگران با او موافقت كرده و يارى خواهند نمود . ولى جواب دادن و بحث كردن با او مانند هيزم گزاردن در آتش است كه شعلهء آتش را افروخته و بيشتر خواهد كرد .
رسول اكرم ( ص ) فرموده است : مؤمن مانند زمين است كه همه از آن استفاده مىبرند ، و آزار و اذيت و مزاحمت آنان نيز در روى همين زمين صورت مىگيرد .
[ ( شرح ) ]
صفت حلم در مقابل غضب است ، و در اثر صبر و تواضع و خضوع حاصل مىشود ، و خضوع و فروتنى حاصل نمىشود مگر پس از تحقق حقيقت توحيد و معرفت به عظمت و جلال و قدرت پروردگار متعال ، و چون انسان ، خداوند توانا را مؤثر و محيط و حاكم مطلق و سلطان حقيقى بر همهء موجودات ديد ، قهرا از خود بينى و خود پسندى و خود خواهى دور گشته ، و پيوسته با حالت بندگى و خضوع و خشوع و اطاعت و ذلت و تسليم و تفويض و رضا و صبر زندگى خواهد كرد . اينست كه در روايات شريفه علم توأم با حلم ذكر مىشود ؛ يعنى علمى كه توأم با خضوع و خشوع بوده ، و از خود پسندى و خود خواهى و خود بينى دور باشد .
صد هزاران حلم دارند اين گروه ، هر يكى حلمى از آنها صد چو كوه حلمشان بيدار را ابله كند ، زيرك صد چشم را گمره كند
مصباح الشريعة ومفتاح الحقيقة ( فارسي ) — صفحة 238
مساهمون: المنسوب للإمام الصادق ( ع )
ص٢٣٨