و الظاهر هو الثانى ، و توهم أن الترك و مجرد أن لا يفعل خارج عن تحت الاختيار ، فلا يصح أن يتعلق به البعث و الطلب ، فاسد ، فإن الترك أيضا يكون مقدورا ، [ 113 ] و إلا لما كان الفعل مقدورا و صادرا بالارادة و الاختيار ، و كون العدم الازلى لا بالاختيار ، لا يوجب أن يكون بحسب البقاء [ 114 ] و الاستمرار الذى يكون بحسبه محلا للتكليف .
شرح
ظاهرا دومى [ درست ] است . [ بايد دانست تفاوت كف نفس و مجرد ترك در اين است كه : 1 . كف نفس امرى وجودى است و به معنى خوددارى كردن است ، ولى مجرد ترك ، امرى عدمى است و به معناى انجام ندادن است ، 2 . كف نفس در موردى است كه مكلف ، قدرت بر ارتكاب حرام دارد و ميل باطنى نيز دارد ولى خوددارى مىكند ( پس ثواب مىبرد ) ؛ درحالى كه مجرد ترك ، اعم است . يعنى قدرت ندارد و انجام نمىدهد ( پس ثواب ندارد ) ] ، و اين توهم كه « ترك و مجرد انجام ندادن [ عبارتست از امرى عدمى ( - عدم اتيان ) و ] از اختيار مكلف بيرون است ، پس صحيح نيست بعث و طلب به آن تعلق گيرد ؛ [ زيرا تكليف به امور وجودى كه شيئيتى دارند تعلق مىگيرد و نيز عدم الفعل ، پيش از تولد مكلف بوده و بلكه از ازل استمرار داشته ( عدم ازلى ) و عدم ازلى نمىتواند مقدور مكلف باشد ] » ، فاسد است ، زيرا [ همانسان كه در امر ، ايجاد و انشاء مقدور مكلف بود ، در نهى ] نيز ترك ، مقدور مكلف است . [ 113 ] در غير اين صورت [ - اگر ترك ، مقدور مكلف نباشد ] نبايد فعل [ - انجام دادن ] مقدور باشد و از روى اراده و اختيار صادر شود ؛ [ زيرا قدرت به هر دو طرف وجود و عدم ، يا فعل و ترك تعلق مىگيرد و قادر كسى است كه اگر بخواهد انجام مىدهد اگر بخواهد ترك مىكند . در نتيجه عدم نيز مقدور مكلف است ] ؛ و اينكه عدم ازلى به اختيار [ مكلف ] نيست ، موجب آن نمىشود كه از نظر بقاء [ 114 ] و استمرار نيز كه به اين اعتبار محل تكليف قرار مىگيرد ، غير اختيارى باشد .
[ يعنى درست است كه عدم ازلى پيش از تولد مكلف بوده است ، ولى باقى گذاردن عدم بر حال خود و استمرار بخشيدن به آن ، در قدرت مكلف است و مكلف قادر و مختار است اگر خواست آن را ابقا مىكند و تداوم مىبخشد و اگر نخواست آن را قطع مىكند و مرتكب حرام مىشود . پس دوام و استمرار بخشيدن به معدوم در اختيار و قدرت مكلف است ] .