با اينكه روش پذيرفته شده ميان اصحاب ، نقل دهان به دهان و حفظ كردن بود ، « 1 » و نيز با اينكه كتابت در شهرهاى حجاز در زمان بعثت چندان گستردگى نداشت ، و نيز با اينكه ابزار كتابت ابتدايى بود و معمولا در دسترس همگان نبود ، در عين حال پيامبر اسلام صلّى اللّه عليه و آله و سلم علاقه فراوانى داشت كه قسمتهايى كه از قرآن نازل مىگردد ، نوشته شود تا جايى كه آن حضرت در ابتداى امر از كتابت غير قرآن نهى كرده بود و در حديث ابو سعيد خدرى ( متوفى 74 ه ) مىفرمايد : « 2 » « از من چيزى را جز قرآن ننويسيد و هر كس جز قرآن چيزى از من نوشته است ، محو كند » و اين به خاطر ترس از مخلوط شدن آن با كتاب خدا بود .
كاتبان پيامبر به طورى كه پيشتر نيز گفتيم ، به چهل و سه نفر بالغ مىگرديد و بعضى از آنها تنها كارشان كتابت وحى بود ، و شايد مشهورترين آنها عبارت باشند از . عثمان بن عفان ، على بن ابى طالب ، ابّى بن كعب ، زيد بن ثابت ، عبد اللّه بن سعد بن ابى سرح و حنظلة ابن ربيع . « 3 »
نخستين كسى كه از قريش براى پيامبر كتابت كرد ، عبد اللّه بن سعد بود كه مرتد شد و به مكه بازگشت و بعدها در فتح مكه دوباره مسلمان شد . « 4 » و نخستين كسى كه پس از ورود
هامش
ص 183 - 185 و دكتر جواد على : السيرة ص 136 - 143 .
( 1 ) بنگريد به : خطيب بغدادى : تقييد العلم ، دمشق ، المعهد الفرنسى للدراسات العربية ، 1949 ص 36 به بعد .
( 2 ) همان مصدر ص 29 و ابن ابى داود ص 4 . مسلم نيز آن را روايت كرده است . بنگريد به : ابن حجر ( شهاب الدين احد بن على العسقلانى ) : فتح البارى فى شرح البخارى ج 10 ص 386 ، مطبعة مصطفى البابى الحلبى ، قاهره ، 1959 .
( 3 ) مصادر اين مطلب را پيش از اين ذكر كرديم .
( 4 ) بنگريد به : بلاذرى ص 478 و ابن عبد البر ، ج 1 ص 68 و ابن قتيبه : المعارف ص 130 . فرّاء داستانى نقل مىكند كه در آن سبب ارتداد او آمده است . مىگويد : ( ج 1 ص 334 ) پيامبر اين آيه را به او املاء كرد :وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍتا اينجا :ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ( مؤمنون 12 - 14 ) پس ابن ابى سرح گفت :فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَو اين جمله را از روى تعجب گفت : پيامبر فرمود : آيه به همين صورت بر من نازل شده است و او شك نمود و مرتد شد و گفت : اگر محمد راست مىگويد كه چنين بر او نازل شده است پس بر من هم مثل او وحى نازل شده و اگر دروغ مىگويد پس من هم مانند او سخن گفتم . اينجا بود كه اين آيه نازل گرديد :وَ مَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ( انعام 93 ) و شايد موقعيتى كه براى ابن ابى سرح پس از ارتدادش پيش آمد ، باعث شد كه ( طبق روايت ) ادّعا كند كه وقتى پيامبر به او املاء مىكرد : ( عزيز حكيم ) او مىنوشت :
( غفور رحيم ) او در سال 36 و به قولى 37 درگذشت و او پس از فتح مكه مجددا مسلمان شد و اسلام خوبى هم داشت .