5 . « الهجاء » تأليف ابوبكر محمد بن عثمان معروف به جعد ( متوفى 320 ه ) « 1 » .
6 . « الهجاء » تأليف ابو الحسين احمد بن سعد كاتب ( زنده در 324 ه ) « 2 » .
7 . « الهجاء » تأليف ابو القاسم عبد الرحمن بن اسحاق زجاجى ( متوفى 340 ه ) « 3 » .
8 . « الهجاء » تأليف ابو محمد بن عبد اللّه بن جعفر بن درستويه ( متوفى 347 ه ) « 4 » .
9 . « الهجاء » تأليف ابو الحسن على بن عيسى الرّمانى ( متوفى 384 ه ) . « 5 » قفطى از اين كتاب با نام « شرح الهجاء لابن السراج » ياد كرده است .
10 . « الهجاء » تأليف ابو الحسين محمد بن الحسين ( متوفى 421 ه ) خواهر زاده ابو على فارسى . « 6 » جز اينها هم كسانى درباره اين موضوع كتاب نوشتهاند . « 7 »
از اين كتابها تا آنجا كه ما مىدانيم جز يك كتاب به دست ما نرسيده است و آن كتاب ابن درستويه است . « 8 » البته چاپ شده آن به نام « الكتاب » معروف است و شايد نامگذارى آن به « الهجاء » به خاطر بيان موضوع كتاب است و اين نام كتاب كه مؤلف آن را روى كتاب خود گذاشته باشد نيست . و لذا بعضى نويسندگان كتب طبقات كه از كتابهاى ابن درستويه صحبت كردهاند گفتهاند : او كتابى در هجاء دارد . « 9 » و ابن درستويه در آغاز كتاب خود گفته است : آن را كتاب الكتاب نام نهاديم چون قصد ما در آن روش نوشتن و قرائت بود و نه چيز ديگر » . « 10 » اين كتاب ابن درستويه نهايت اهميت را دارد چون يك كتاب قديمى است و معلومات با ارزشى از نگارش عربى و مراحل تطور آن را به دست مىدهد و پيشينيان نيز بر اهميت اين كتاب پى بردهاند و درباره آن گفتهاند : « از جمله تأليفات ابن درستويه كتابى
هامش
( 1 ) ابن نديم : ص 72 و ياقوت : همان مصدر ، ج 18 ، ص 250 و قفطى : ج 1 ، ص 269 و بغية الوعاة ، ج 1 ، ص 171 .
( 2 ) ياقوت : همان مصدر ، ج 3 ، ص 39 و بغية الوعاة ، ج 1 ، ص 308 .
( 3 ) زجاجى : الجمل ، ص 291 .
( 4 ) ابوبكر زبيدى : ص 127 و ابن نديم : ص 63 و قفطى : ج 2 ، ص 113 .
( 5 ) ابن نديم : ص 64 و ياقوت : همان مصدر ، ج 4 ، ص 75 .
( 6 ) ياقوت : معجم الادباء ، ج 18 ، ص 187 و سيوطى : بغية الوعاة ، ج 1 ، ص 94 .
( 7 ) بنگريد به : ابن نديم : ص 73 ، 74 و دكتر احمد نصيف جنابى : ص 110 .
( 8 ) دكتر عبد الحسين محمد « كتاب الخط » را كه تأليف ابوبكر سراج است در مجله « المورد » مجلد 5 ، شماره 3 ، سال 1396 ه 1976 منتشر كرده است و شايد اين كتاب همان « الهجاء » باشد كه ذكر كرديم .
( 9 ) ابوبكر زبيدى : ص 127 و قفطى : ج 2 ، ص 113 .
( 10 ) . الكتّاب ، ص 4 .