است : كوفىها روايت مىكنند كه حماد راويه قرآن را از روى مصحف حفظ كرده بود و سى و چند حرف را تصحيف مىكرد ، « 1 » و در كتاب ديگرش هفده مورد از تصحيفات حماد را آورده و اين در حالى است كه اصفهانى بيست و يك مورد را ذكر مىكند ، و از جمله مثالهايى كه ذكر كردهاند مثالهاى زير است :
1 . در سوره نحل ( 16 / 68 )
وَ أَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً
كه حماد آن را به ( النخل ) با خاء تصحيف كرده است .
2 . در سوره توبه ( 9 / 114 )
وَ ما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ
كه حماد آن را به ( اباه ) با باء تصحيف كرده است .
3 . در سوره قصص ( 28 / 8 )
لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً
كه به ( حربا ) تصحيف نموده است .
4 . در سوره مريم ( 19 / 74 )
هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَ رِءْياً
كه حماد آن را به ( وزيا ) تصحيف كرده است .
5 . در سوره قصص ( 28 / 15 )
فَاسْتَغاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ
كه حماد آن را به ( فاستعانه ) تصحيف كرده است .
عسكرى و اصفهانى غير از تصحيفاتى كه از حماد روايت شده ، مثالهاى ديگرى را كه از بعضى نادانان بر سبيل خطا و بىمبالاتى واقع شده ، نقل كردهاند . « 2 » اين مثالهايى كه ذكر كرديم ، پنج مورد آن به عنوان قرائت نقل نشده بلكه در كتابهاى تصحيف و تحريف از آنها به عنوان تصحيفاتى كه از بعضى مردم واقع شده نام برده شده است ، تا قارى از وقوع در مثل آن پرهيز كند . اگر رسم مصحف سبب پيدايش قرائتها بود ( همان گونه كه گلدزيهر ادعا كرده ) بايد حماد يكى از قرّاء سبعه مشهور و حتى در رأس آنها به شمار مىرفت ، ولى هرگز چنين نبوده و قرائتها تا پايان سند از پيامبر با نقل متواتر روايت شده است و غير از آنها پذيرفته نشده و به عنوان قرائت روايت نشده است ، و اگر ادعاى گلدزيهر صحيح باشد بايد انتخاب ابن مقسم عطار كه پيشتر به آن اشاره كرديم ، پذيرفته مىشد ، چون او در علم نحو
هامش
( 1 ) بنگريد به : ص 12 .
( 2 ) بنگريد به : دكتر عبد الصبور شاهين : تاريخ القرآن ، ص 211 به بعد .