ولى به آسانى نمىتوان به تمام جنبههاى تاريخى موضوع احاطه پيدا نمود ، و اين به سبب كوتاهى همتها در بررسى تاريخ اين موضوع است ، بخصوص اينكه مصادر قرائتهاى نخستين بيشتر به صورت خطى است و قديمىترين آنها كه چاپ شده دور تر از اواخر سدهء سوم نيست و آن كتاب ارزشمند ( السبعه ) از ابن مجاهد ( متوفى 324 ه ) است ، و شايد از كتابهاى اساسى اوليه در قرائات ، قديمىتر از اين كتاب به جاى نمانده است ، مانند كتابهاى ابو عبيد و ابو حاتم و ابن جرير طبرى و كتابهاى ديگرى كه قديمىترين آنها به اواخر قرن اول هجرى بر مىگردد .
هدف ما در اينجا تفصيل اين موضوع تاريخى و يا استقصاى تمام مطالبى كه در مصادر بحث آمده ، نيست ، زيرا كه چنين كارى جائى وسيعتر از مجال اين بحث ما را طلب مىكند و ما در اينجا تنها به آن مقدار از بحث كه هدف بالا را تأمين كند اكتفا خواهيم كرد . آن هدف عبارت از شناخت رابطه ميان قرائتها و رسم عثمانى است و آنچه خواهيم گفت ، چكيده آگاهىهايى است كه به آن رسيدهايم ، و نمىدانم اگر روايات و اخبار جديدى به دست آيد كه گفتههاى ما را تصحيح يا تاييد كند نتيجه بحث چه خواهد شد ؟ و من در نظريهاى كه بطلان آن آشكارتر شود اصرار نخواهم كرد و از نظريه جديدى كه درستى آن روشن شود سر نخواهم تافت . ان شاء اللّه .
اولا : قرائت قرآن در زمان حيات پيامبر و دوره خلفاى راشدين :
آغاز اين تاريخ مربوط به شروع وحى بر پيامبر خدا ( ص ) و تلاوت قرآن در مكه مىشود . قرائت قرآن نخستين وسيله دعوت پيامبر اكرم ( ص ) در موسمهايى بود كه با مردم ملاقات مىكرد و آنها را به اسلام مىخواند و بر آنها قرآن تلاوت مىنمود « 1 » و كسانى كه اسلام را مىپذيرفتند قرآن مىخواندند و يا بر آنها خوانده مىشد . اين تلاوت از يك سو براى شناخت اركان اسلام و نيازهاى ايمان بود ، و از سوى ديگر نوعى عبادت به شمار مىرفت « 2 » و پيامبر خدا ( ص ) آنها را به اين كار وادار مىكرد و مىفرمود : « قرآن را نگهدارى
هامش
( 1 ) مثلا بنگريد به : ابن هشام : قسمت اول ، ص 433 .
( 2 ) حاكم در المستدرك ، ج 1 ، ص 555 حديثى از ابن مسعود نقل كرده كه پيامبر فرمود : « . . . قرآن را تلاوت كنيد ، خداوند شما را به خاطر