دايرهاى زرد مىداند « 1 » و بدين گونه اهل مشرق در استعمال علامت جديد همزه زودتر عمل كردند همانگونه كه در وارد كردن علامتهاى حركات در مصحف زودتر از اهل مغرب دست به كار شدند . « 2 »
و اما اينكه علامت همزه در اسناد خطى كه در دسترس است چگونه ظاهر مىشود ، بايد بگوييم كه در بقيه مصحف منقوطى كه در دار الكتب المصريه « 3 » موجود است همزه به صورت نقطه قرمز رنگى است و گويا كه مطابق روش نحويها نقطهگذارى شده است و مثلا نقطه همزه در كلمه ( أو ) در پشت الف قرار گرفته همانگونه كه نحويها نقطه همزه را در كلمه ( أخذ ) در پشت الف قرار دادهاند ولى در كلمه ( أنزل ) نقطه همزه در جلو الف است و در كلمه ( شهداء ) در پيشانى الف و بر سمت چپ آن قرار گرفته است .
نقطه همزه در دو صحفه از يك مصحف قديم كه « المنجد » آنها را آورده « 4 » در كلمه ( ءامنوا ) و ( ءاخرين ) بر پيشانى الف و در سمت چپ آن است و در كلمه ( إن و إلى ) زير الف و در كلمه ( طائفة ) زير ياء و در كلمه ( أنصار و أفلا ) در پشت الف و در كلمه ( الأرض ) در پشت طرف اول از لام الف ( لأ ) قرار دارد .
در مجموعه اوراقى كه « موريتز » از يك مصحف قديمى آورده ( لوح 19 - 30 ) و آن را به قرن دوم و يا سوم هجرى نسبت داده است ، همزه در كلماتى مانند : ( أنت - أنما - أن - أذن - أما ) به صورت نقطه در پشت الف است و در كلمات ( إنه - إنا - إنما - إلا ) نقطه زير الف است ، و در ( قرآن ) الف مقيده است كه در هر دو طرف آن نقطه وجود دارد و در ( الألباب ) همزه به صورت نقطه در پشت طرف اول از لام الف است ، مانند نقطه همزه در ( الأرض ) و در كلمه ( أخذوا ) همزه نقطهاى در مقابل الف است .
در اين اوراق همزهاى كه در وسط يا آخر كلمه واقع مىشود ، با علامتى شبيه هلال كوچك و يا دال نشان داده شده و مثلا در كلمه ( الملئكة ) در دو جا و در كلمه ( سئلت ) همزه به شكل هلال كوچكى در زير ياء ظاهر شده و دو طرف آن به طرف بالاست و به دو
هامش
( 1 ) بنگريد به : مارغنى : ص 361 و 371 .
( 2 ) بنگريد به : قلقشندى : ج 3 ، ص 167 .
( 3 ) به شماره ( 115 مصاحف ) .
( 4 ) شكل 28 و 29 و اينها دو ورق از يك مصحف قديمى است كه در موزه توپ قاپو به شماره 194 نگهدارى مىشود .