ابن درستويه در دو جا از كتاب خود « الكتاب » مطلبى را گفته كه در مورد هدف خليل اين علامت گذارى ، تأمل انگيز است . او در حالى كه از علامتى كه خليل براى همزه وضع كرده صحبت مىكند ، مىگويد : « آن همان علامتى است كه خليل براى همزه قرار داده ولى مردم آن را به كار نگرفتند و همزه را به صورت حروف لين نوشتند و علامتى را كه خليل وضع كرده بود اعراب همزه قرار دادند . » « 1 » و در جاى ديگر مىگويد : « گفته شده كه خليل در حروف معجم صورت همزه را اضافه كرد ولى مردم به آن اعتنا نكردند و آن را اعراب همزه قرار دادند . » « 2 » اين بدان معناست كه خليل مىخواست اين علامت هم مانند ساير حروف ابجدى استعمال و جايگزين الف و واو و ياء باشد حروفى كه بنابر روش تسهيل و ترك همزه در مصحف به كار رفتهاند ولى اين هدف او عملى نشد زيرا كه مستلزم تغييرات بسيارى در صورتهاى كلمات مىشد .
ما نمىدانيم خليل چگونه مىخواسته كه اين حرف در وضعيتهاى مختلف كلمه استعمال شود ؟ ! چيزى كه به نظر مىرسد اين است كه علامتى كه خليل براى همزه وضع كرده بود از همان آغاز به جاى نقطهاى كه در مصحف نشان دهنده محل همزه بود ، استعمال مىشد ، و شك نيست كه اين علامت نخست در غير مصحف استعمال شده سپس كاتبان مصاحف در مشرق جلوتر از اهل مغرب آن را به كار گرفتند ، و علامت همزه در مصحف ابن بواب كه در سال 391 هجرى آن را نوشت به شكل سر حرف عين بود ، ولى اهل مغرب از اينكه روش قديم را در نقطهگذارى همزه با رنگ زرد كنار بگذارند ، امتناع داشتند و اين استعمال پس از دانى چندين نسل باقى بود . ابن وثيق ( متوفى 654 ه ) در حالى كه از علامت همزه صحبت مىكند ، مىگويد : « 3 » « نويسندگان مصاحف اصطلاحشان بر اين جارى است كه علامت همزه را نقطه زرد قرار دادهاند . » و به استعمال سر حرف عين در مصاحف نيز اشاره كرده است . « 4 » همچنين خراز ( متوفى 718 ه ) علامت همزه را در ارجوزهاى كه راجع به موضوع ضبط دارد ، نقطه
هامش
( 1 ) الكتاب ، ص 56 .
( 2 ) همان مصدر ، ص 64 .
( 3 ) لوح 33 .
( 4 ) همان مصدر ، لوح 34 .