دوم : قاعده عمومى در نشان دادن همزه در رسم عثمانى
وقتى چگونگى نشان دادن همزه در رسم عثمانى را بر اساس اين مطلب كه كاتبان در رسم آن مطابق قرائت اهل حجاز در تخفيف همزه عمل كردهاند ، بررسى مىكنيم و مىبينيم كه اهل تخفيف ، همزهاى را كه در اوّل كلمه واقع مىشود اثبات مىكنند ولى همزهاى را كه در وسط يا آخر كلمه است اثبات نمىكنند ، اين بررسى ما را بر آن وا مىدارد كه موضوع را از دو جنبه مورد توجه قرار بدهيم : اوّل اينكه همزه در رسم عثمانى تنها در اوّل كلمه اثبات شده است . دوم اينكه غير از اين موارد در جاهايى كه همزه در تلفظ لهجه تحقيق خوانده مىشود و در تلفظ اهل تخفيف خوانده نمىشود ، در واقع همزه نيست بلكه حركت بلند و يا حرف لين است كه جانشين همزه شده است . براى رسيدن به فهم درست خصوصيات رسم عثمانى ، بايد همزه را از خلال همين حقيقت مورد توجه قرار داد و اينكه همزه در رسم عثمانى فقط در اوّل كلمات آمده و در موارد ديگر چه در تلفظ و چه در رسم همزهاى وجود ندارد بلكه آنها حركات بلند و يا حروف لين هستند .
و بايد در همين جا به اين موضوع اشاره كنيم كه بررسى درست رسم عثمانى چه درباره همزه و چه درباره پديدههاى ديگر ، وقتى امكان پذير است كه رسم عثمانى را خالى از علامتهاى تشخيص حروف و علامتهاى حركات و مانند آنها در نظر بگيريم ، علامتهايى مانند سر حرف عين كه در دورههاى بعدى براى نشان دادن همزه به كار رفته يا سر حرف شين يا سر حرف صاد و علامتهاى وقف ، چون اين علامتها همگى در دورههاى بعدى به رسم عثمانى اضافه شده تا كتابت عربى كاملتر گردد و كتابت عربى در آن مرحله به كلى از علامتها خالى بوده است . اين مطلب را روايات دانشمندان پيشين و اكتشافاتى كه مربوط به سنگ نوشتههاى قبل از اسلام و يا قرن اوّل اسلامى مىشود ، ثابت مىكند .
1 . رسم همزه در اوّل كلمه
بنابر آنچه گذشت ، نخست رسم همزهاى را مورد بحث قرار مىدهيم كه فقط در اوّل كلمه اثبات مىشود ، سپس علامتى را كه مطابق با لهجه اهل تخفيف جايگزين همزه در وسط يا آخر كلمه مىشود ، مورد بحث قرار مىدهيم بر اين اساس كه آن ، ديگر همزه نيست بلكه حركت بلند يا واو و ياء است و چه بسا كه اين بحثها دربارهء علامت همزه با