انبارى نقل كرده ، تأييد مىكند : « قريش همزه را نمىخواند و همزه از لغت آنها نبود و قاريان طبق لغت غير قريش از قبايل عرب همزه را خواندند » « 1 » .
اگر به روش اهل حجاز در تخفيف همزه و اينكه اصل قرائت حجازيها به طور عموم و اهل مدينه به طور خصوص ترك همزه بود ، خود رسم عثمانى را اضافه كنيم خواهيم ديد كه همزه در غير اوّل كلمه به صورت واو و ياء و الف نوشته مىشده و همه اينها به روشنى دلالت مىكند كه نشان دادن و نوشتن همزه در مصاحف عثمانى مطابق با روش دوم از دو روشى كه ذكر كرديم ، بوده است و آن رسم همزه به صورت تخفيف است « 2 » و در همين جا تذكر مىدهيم كه عوامل ديگرى هم وجود دارد كه در هجاى كلمات مهموز اثر گذاشتهاند و اندكى بعد به ذكر آنها خواهيم پرداخت .
به اين حقيقت كه رسم همزه در مصاحف عثمانى مطابق با تسهيل همزه بوده است ، ابو عمرو دانى هم اشاره كرده ولى او در مطلق بودن اين معنا ترديد داشته و به جريان رسم عثمانى هم بر تحقيق و هم بر تسهيل معتقد بوده ، او مىگويد : « 3 » « همزه مطابق با دو روش تحقيق و تسهيل تصور مىشود و بستگى به شيوع و استعمال آن دارد ، جز اينكه بيشتر موارد در رسم عثمانى مطابق با تخفيف است و سبب آن اين بود كه كسانى كه نسخه بردارى مصاحف را در زمان عثمان مباشرت كردند از قريش بودند و لهجه آنها تخفيف بود و در هر جا كه اختلافى ميان قريش و انصار پيش مىآمد مطابق با لغت قريش نوشته مىشد همانگونه كه در خبر مذكور در كتاب « المرسوم » آمده است « 4 » و براى همين است كه همزه در بيشتر موارد مطابق با تسهيل نوشته شده است ، زيرا كه تسهيل در طبع آنها جا گرفته بود و در زبانهاى آنها جارى بود . » بعضى از دانشمندان نيز اشاره كردهاند كه نشان
هامش
( 1 ) ايضاح الوقف و الابتداء ، ج 1 ، ص 392 .
( 2 ) از چيزهايى كه به اين معنا دلالت مىكند پى در پى بودن فواصل آيات قرآنى است كه با كلمات غير مهموز است و كلمه مهموزى هم در لابلاى آنها آمده مانند : ( الحاقه 69 / 7 - 11 ) ( خاوية ، باقية ، بالخاطية ، رابية ، جارية ) و در همين سوره ( 39 - 37 ) مىبينيم : ( الخاطون ، تبصرون ) و عين همين پديده را در سورهء مريم مىبينيم ( 19 / 72 - 74 ) ( جثيا ، نديا ، ريا ) آمدن كلمات :
( الخاطون و الخاطيه و ريا ) با كلمات غير مهموز دلالت دارد كه آنها بدون همزه نوشته شدهاند تا فواصل آيات با يك صداى خاص باشند .
( 3 ) المحكم ، ص 151 .
( 4 ) منظورش كتاب المقنع مىباشد و خبر ياد شده اختلاف آنها در كلمه تابوت است ( بنگريد به : المقنع ، ص 5 ) .