مىگردد . « 1 » در تمام اين حالات آنچه تلفظ شده است خود همزه نيست بلكه آن يك صداى ديگرى مانند حركت و يا صداى حرف لين مىباشد . و از همين روست كه وقتى كاتب همزه را طبق لهجه اهل تسهيل مىنويسد ، طبيعى است كه آن را با علامتهاى حركات بلند و يا حروف لين بنويسد چون در اين لهجه همزه خوانده نمىشود تا نوشتن آن به صورت الف الزامى باشد ، بلكه فتحه بلندى در مثالهاى : ( يامرون ، الباسا ، الراس ) و كسره بلندى در مثالهاى ( الذيب ، جيتم ، نبينا ) و ضمه بلندى در مثالهاى : ( يومن ، يوذى ، سولك ) حاصل مىشود ، و يا اينكه به صورت حرف لين واو و يا ياء تلفظ مىشود مانند : ( جزاوهم ، عطاونا ، شعاير ، ملائكة ) و گاهى هم اصلا چيزى نوشته نمىشود چون همزه ساقط شده و چيزى در تلفظ جايگزين آن نشده است ، مانند : ( سل ، يسل ، الخاطون ، المستهزون ، الافدة ) « 2 » .
بر اين اساس به زودى روش كتابت همزه در رسم عثمانى را بررسى خواهيم كرد ، يعنى بر ماست كه روشن كنيم كه نويسندگان مصاحف عثمانى در نشان دادن همزه كدام يك از دو روش را انتخاب كردهاند ؟ آيا آنها همزه را مطابق با قرائت كسانى كه آن را مىخوانند ، رسم كردهاند و آن را به صورت الف نوشتهاند و يا با قرائت اهل تخفيف همراهى كردهاند و حركت بلند و يا حرف لين را به عنوان جايگزين آن در حال سقوط نوشتهاند ؟
پاسخ قطعى اين پرسش و تعيين جواب بر آن ، براى شناخت عادات و ويژگيهاى لهجه اهل حجاز بستگى دارد و اينكه آيا آنها همزه را مىخواندند و يا تسهيل مىكردند ؟
هامش
( 1 ) درباره وجوه تخفيف همزه در وسط و يا آخر كلمه بنگريد به : سيبويه ، ج 2 ، ص 163 به بعد و مبرد ، ج 1 ، ص 155 به بعد و مكى بن ابى طالب : الكشف ، ج 1 ، ص 102 به بعد و ابن يعيش : شرح المفصل ، ج 9 ، ص 107 به بعد و به طور كلى درباره تخفيف همزه و احكام آن در اين حالت ، به همين مصادر اعتماد خواهيم كرد .
( 2 ) دكتر عبد العزيز دالى در ص 179 ، 191 اشاره مىكند كه برگهاى برده عربى ( بافتههاى عربى قديمى ) به كلى از همزه خالى است و آن در رسم كتابت آشكار نمىشود و شايد منظور اين است كه همزه در غير اوّل كلمه به صورت واو و ياء و الف نوشته مىشود بدون آنكه سر حرف عين روى آن گذاشته شود و مىدانيم كه به كار بردن سر حرف عين براى اشاره به همزه از تاريخ بسيارى از بافتنىهاى قديمى عربى ، متاخر است . دكتر دالى در ص 228 اين پديده را چنين توجيه مىكند كه قبايل عربى كه در ايام فتح و بعد از آن به مصر رفتند ، بيشتر حجازيها بودند و اينها همواره همزه را تخفيف مىدادند و بدين گونه بافتنىهاى قديمى عربى در مصر نمونهاى از رسم همزه با روش سوم را به ما ارائه مىدهد همانگونه كه مصحف ابن مسعود نمونهاى از رسم همزه با روش اوّل را ارائه مىداد .