كتابت ، تلفظ و وصل را بر اصل و قطع ترجيح دادهاند « 1 » . ابو بكر انبارى در اين باره مىگويد « 2 » : « علت در اين چهار مورد آن است كه عربها به وجود ضمه از واو اكتفا كردهاند و لذا آن را انداختهاند و ديدهاند كه واو از تلفظ حذف شده ، چون هم واو و هم لام بعد از آن ساكن بوده و خط را هم مطابق تلفظ نوشتهاند . »
پس از اين تحليل به نظر مىرسد كه علتهاى ديگرى كه براى سقوط واو در اين چهار مورد گفتهاند ، صحيح نباشد ، مانند تحليل به وقف كه ابن جنى آن را گفته است « 3 » و يا تحليل به اينكه و او به خاطر امن از اشتباه حذف شده چون ذكر فاعل مانع از آن است كه احتمال جمع داده شود پس التباسى در كار نيست و اين بر خلاف « لا تضربوا الرجل » است چون اگر واو حذف شود جمع با مفرد مشتبه مىشود همان گونه كه قلقشندى گفته است « 4 » . اين تحليلها درست نيست و از اينها غريبتر و دور تر روشى است كه پيش از اين از ابو العباس مراكشى نقل كرديم و آن تحليل اين حذف به دلالت بر معانى مختلف است و اينكه سرّ حذف واو در اين چهار مورد ، اشاره به سرعت وقوع فعل و آسان بودن آن بر فاعل و شدت پذيرش آن از طرف منفعل است كه در وجود خود متأثر از فعل مىباشد .
گذشته از غرابت تحليل ، اساسا حذف واو شامل تمام حالات التقاى ضمه بلند آخر كلمه با حرف ساكن كلمه بعدى نيست و واو در غير آن چهار مورد حذف نشده است « 5 »
هامش
( 1 ) بنگريد به : فراء : معانى القرآن ، ج 1 ، ص 337 و ج 2 ، ص 117 و ابو بكر انبارى ، ج 1 ، ص 147 و ابن خالويه : اعراب ثلاثين سوره ، ص 141 و دانى : المحكم ، ص 158 و زمخشرى : الكشاف ، ج 4 ، ص 174 .
( 2 ) ايضاح الوقف و الابتداء ، ج 1 ، ص 270 - 269 .
( 3 ) بنگريد به : الخصائص ، ج 2 ، ص 293 و نيز بنگريد به : دكتر رمضان عبد التواب ، ص 157 .
( 4 ) صبح الاعشى ، ج 3 ، ص 99 .
( 5 ) ابو بكر انبارى ( ج 1 ، ص 271 ) نقل مىكند كه فراء حكايت كرده كه واو در قول خداوند :نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ( توبه 9 / 67 ) در رسم ساقط شده آنگاه گفته است : ( علت آن اين است كه عربها ديدهاند كه واو در تلفّظ ساقط شده چون هم واو و هم لام بعد از آن ساكن هستند و خط را هم مطابق تلفظ قرار دادهاند و از واو به ضمه اكتفا نمودهاند ) اما ابو بكر انبارى در دنباله اين حرف گفته است : ( ج 1 ، ص 272 ) چيزى كه ما در مصحفهاى خود يافتيم ( نسوا ) با واو است و روى واو وقف مىشود و آنچه گفته شد ، بعضى از اصحاب ما از فراء نقل كردهاند و آن را تأويل نمودهاند ولى كلام فراء دلالت بر حذف واو ( نسوا ) در رسم ندارد و ابو عمر دانى در ( المقنع ، ص 35 ) گفته است : در هيچ يك از مصاحف شهرها چنين نبوده است و در چيزى كه از فراء نقل كردهاند اشتباه از ناقل است و در عين حال اگر اين روايت از فراء درست باشد ، احتمال دارد كه فراء از مصحفى خبر داده كه چنين بوده