هنگام مردم شهرها مصحفى را كه براى آنان ارسال شده بود ، تلاوت كردند و قرائت قبلى خود را در موردى كه با خط مصحف جور در مىآمد حفظ كردند و در جايى كه با خط مصحف سازگار نبود آن را ترك نمودند و بدين گونه قرائت مردم شهرها در مواردى كه با خط مصحف مخالفت نداشت گوناگون شد . ولى قرائتهايى كه با خط مصحف مطابقت نداشت كنار گذاشته شد و اين مطلب در ميان مردم شهرها سينه به سينه نقل شد و در اين نقلها اختلاف پديد آمد تا اينكه اين نقلها به پيشوايان هفتگانه قرائت رسيد و آنها بر حسب اختلاف شهرها با يكديگر اختلاف كردند و هيچ كدام در قرائت خود از خط مصحف فراتر نرفتند همان گونه كه مردم شهر از مصحفى كه به آنها فرستاده شده بود فراتر نرفته بودند و براى همين بود كه روايت قرّاء در قرائتى كه نقل مىكردند ، مختلف شد و به همين دليل قرائت كسانى كه از او نقل مىكردند ، نيز مختلف شد » .
حروف هفتگانهاى كه در حديث وارد شده بر دو نوع بود : « 1 » يكى كمى و زيادى كلمه و تبديل كلمهاى به كلمهاى ديگر و يا تقديم كلمهاى بر كلمهاى ديگر و مانند آن از مواردى كه خارج از خط مصحف عثمانى است . دوم اختلاف قرائت از قبيل اظهار و ادغام و روم و اشمام و قصر و مدّ و تخفيف حركت و تبديل حركت به حركت ديگر يا حرفى به حرف ديگر و مانند اينها كه خارج از خط مصحف نيست . از اين وجوه آنچه كه موجب مىشود كه روش رسم كلمات در مصحف قابل فهم باشد ، همان وجوهى است كه مطابق با رسم است . ولى وجوه مخالف با رسم بدون شك موقع كتابت مصحف مورد توجه كاتبان نبوده است و اما وجوه خلافى كه مىتوان در رسم آنها را احتمال داد ، اينها همان وجوهى هستند كه ممكن است پايهاى براى بررسى رسم باشند بدون آنكه وجه خاصى در نظر گرفته شود ، زيرا كه كاتبان تنها يك لفظ يا يك وجه از وجوهى را در نظر داشتند كه با رسم مطابقت دارد ولى ما اين وجه را به طور مشخص نمىشناسيم . « 2 » و از اينجاست كه هر وجهى كه در رسم احتمال داده مىشود مىتواند مورد اعتماد واقع شود و تفسير ويژگيهاى نوشتارى و
هامش
( 1 ) بنگريد به : مهدوى ( ابو العباس احمد بن عمار ) : شرح كتاب الهداية فى القراءات السبع ( خطى ) از اين كتاب نسخهاى به صورت ميكرو فيلم در معهد المخطوطات العربية موجود است و اصل آن در خزانه سلطنتى رباط مىباشد . برگ 2 ، أ .
( 2 ) بنگريد به : مكى : الابانه ، ص 4 .