پيشتر اشاره كرديم ، كه علما در اين مورد ، نسبت به مصحف عثمانى هم اختلاف نظر دارند و اين همان مطلبى است كه سعى مىكنيم در اينجا آن را روشن كنيم و در اين باره موضع خود را مشخص كنيم . مىتوان آراء دانشمندان پيشين را در اين مسأله در سه نظريه خلاصه كرد : « 1 » گروهى از فقها و قرّاء و متكلمان معتقدند كه مصاحف عثمانى تمام حروف هفتگانه را در بر گرفته است . اين نظريه مبتنى است بر اينكه امت حق ندارند چيزى از حروف هفتگانه را كه قرآن بر اساس آن نازل شده ، مهمل بگذارند و آن را نقل نكنند .
گروهى ديگر از علماى سلف و خلف و به تعبير ابن جزرى جمعى از پيشوايان مسلمانان معتقدند كه اين مصاحف تنها آن تعداد از حروف هفتگانه را دارد كه رسم آن بتواند آنها را بپذيرد و آن مطابق با آخرين عرضهاى است كه پيامبر بر جبرئيل عرضه نمود و اين مصاحف متضمن همان نسخه است و يك حرف از آن فرو گذار نشده است . « 2 » و گروهى از علما هم معتقدند كه مصاحف عثمانى تنها بر يك حرف از حروف هفتگانه مشتمل است . « 3 »
با ملاحظه انگيزههايى كه موجب يكسان كردن مصاحف در خلافت عثمان شد ، منطقى
هامش
مىباشد و آن رسالهاى است كه در كتابخانه اصول دين الازهر نگهدارى مىشود . ما در اين باره سخنى نمىگوييم جز اين كه مصادرى كه در دست است به اين مطلب دلالت ندارد و تاريخ روشن قرآن ، نيازى به اين خيالبافى كه هيچ گونه سندى آن را تاييد نمىكند ، ندارد .
( 1 ) اينها نظرات دانشمندان پيشين است ولى نظرات دانشمندان معاصر ميان دو قول دور مىزند : يكى اينكه صحابه در مصحف تمام وجوه قرائت را جمع كردهاند و مصحف شامل تمام حروف هفتگانه است ( بنگريد به : محمد بخيت المطيعى ، ص 23 و دكتر عبد الحليم النجار : فى قراءات القرآن ، مقالهاى در مجله دانشكده ادبيات 1948 ، مجلد 10 ، ج 1 ، ص 121 و دكتر عبد الصبور شاهين : الاصوات فى قرائة ابن عمرو ارساله ، ما جستير در دانشكده دار العلوم دانشگاه قاهره ، 1962 ، ص 79 و دكتر صبحى صالح ، ص 102 و دكتر عبد العال سالم مكرم : القرآن و اثره فى الدراسات النحوية ، قاهره ، دار المعارف 1968 ، ص 23 و لبيب السعيد : الجمع الصوتى الاول للقرآن الكريم قاهره ، دار الكتاب العربى ، ص 73 ) دوم اينكه عثمان قرآن را تنها با يك حرف و با يك قرائت جمع آورى كرد ( بنگريد به : زنجانى ص 45 و محمد طاهر الكردى : تاريخ القرآن ، ص 44 و دكتر عبد الفتاح اسماعيل شلبى : الامالة فى القراءات و اللهجات العربيّه ط 1 ، قاهره ، مكتبة نهضة مصر 1957 ، ص 212 و دكتر عبده الراججى ، ص 73 ) اينها نوشته شدن مصحف عثمانى را با يك حرف تفسير و توجيه نكردهاند و در عين حال موافقت رسم آن را شرط صحت قرائتهايى مىدانند كه بر رسم كلمه معينى وارد مىشود .
( 2 ) بنگريد به : ابن جزرى : النشر ، ج 1 ، ص 31 و منجد المقرئين و مرشد الطالبين از او ، قاهره ، مكتبة القدسى ، 1350 ص 21
( 3 ) بنگريد به : طبرى تفسير ، ج 1 ، ص 64 .