لهجه يا هفت نوع اختلاف است و معناى حديث در واقع بيانگر رخصتى است كه براى آسان گيرى و حل مشكل مسلمانان است و ضمنا ابعاد و اندازه اين رخصت هم تعيين نشده است ولى در عين حال از دايره وجوه قرائتهايى كه روايت شده خارج نمىشود ، و در اينجا به پرسشى كه در آغاز اين بحث مطرح كرديم مىرسيم و آن اينكه ميزان تأثير اين رخصت در كتابت قرآن به طور عموم و در مصحف عثمانى به طور خصوص ، تا چه حد بوده است ؟
ثالثا : مصحف عثمانى و حروف هفتگانه
پيش از آنكه به پرسشى كه در مورد اشتمال مصحف عثمانى بر حروف هفتگانه كه در آغاز اين مبحث مطرح كرديم ، پاسخ بدهيم ، ياد آور مىشويم كه كتابت قرآن در زمان حيات پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم فقط با يك روش انجام مىگرفت و آن همان قرائت عمومى بود كه صحابه مىخواندند و در آن زمان رخصتى كه با حروف هفتگانه در مورد وجوه مختلف داده شده بود ، هنوز جا نيفتاده بود « 1 » و مىتوان درباره جمع آورى ابوبكر نيز گفت كه او به نوشتههاى زمان پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم اعتماد كرده بود و اين جمع آورى به خاطر بيم از نابودى قسمتهايى از قرآن بود كه در زمان پيامبر نوشته شده بود و زيد بن ثابت به اين كار اقدام كرد چرا كه او در كتابت وحى از صحابه ديگر مداومت بيشترى داشت . بنابراين ، انتظار نمىرفت كه در كتابت قرآن در عمر پيامبر و جمع آورى آن در زمان ابوبكر چندان تفاوتى باشد . « 2 »
هامش
( 1 ) بنگريد به : دكتر صبحى صالح ، ص 108 و دكتر عبد الصبور شاهين : تاريخ القرآن ، ص 57 و بنگريد به : دكتر عبده الراجحى ، ص 70 و ابو زهره ( شيخ محمد ) : المعجزة الكبرى القرآن ، قاهره ، دار الفكر العربى ، 1970 ، ص 37 .
( 2 ) با اين وجود بعضى از دانشمندان بدون آنكه دليلى داشته باشند معتقدند كه صحف ابو بكر بر حروف هفتگانه مشتمل بود ( بنگريد به : علم الدين سخاوى : الوسيله ، برگ 10 أ و ابن القاصح ، ص 12 ) و غريبترين مطلبى كه در مورد اشتمال صحف ابوبكر بر حروف هفتگانه نوشته شده ، سخن دكتر عبد الحى الفرمادى در كتاب « رسم المصحف و نقطه » كه رساله دكتراى او در كتابخانه دانشكده اصول دين دانشگاه قاهره است ( 1974 م ، ص 196 ) مىباشد كه مىگويد : « از اين گذشته آنچه كه پژوهشگران معتقدند و من نيز به آن ميل دارم ، اين است كه حروف هفتگانه در صحف حفصه به اين صورت بوده كه حروف كلماتى كه با يكديگر مخالف بود در رسم آمده بود يكى از آنها در متن اصلى و مخالف آن در پايين يا بالا و يا در حاشيه آن نوشته شده بود » او منبع اين مطلب را هم نقل كرده و آن كتاب : جمع القرآن نوشته شيخ محمد فريد عبادى ، ص 56 و 57