ولى در كار خويش ناكام و نوميد خواهند بود ، زيرا تازه آنچه دربارهء ابو ذر گزارش شده ، اين است كه وى آيهاى از قرآن و نيز سنت پيامبر را دربارهء گنج نهادن از سيم و زر مىخوانده است كه در مورد آيه ، ديديم تا چه اندازه دلالت بر مدعاى تهمتزنندگان دارد و روشن كرديم كه اختلاف ميان ابو ذر و معاويه بر سر آن بود كه آيه دربارهء چه كسانى نازل شده نه اينكه مفهوم آن چيست و دانستيم كه اگر چنان نسبتى را بتوانيم به ابو ذر بدهيم بايد عين آن را به معاويه نيز بدهيم و اگر روا باشد كه معاويه را از آن تبرئه كنيم ابو ذر را نيز . . . و تازه ابو ذر در مورد آنچه دربارهء آيه دعوى كرده هم عقيدههايى نيز دارد چنان كه خود ابن كثير گزارش كرده كه ابن عباس مىگفت : حكم آيه عام است و ويژهء اهل كتاب نيست و آورده است كه سدى گفته : آيه دربارهء اهل قبله ( مسلمانان ) فرود آمده و بدينگونه وى نيز كم و بيش با ابو ذر همداستان بوده . و مىخوانيم : ابن عباس و سدى گويند : اين آيه دربارهء مسلمانانى كه زكات نمىدهند فرود آمده « 1 » و قرطبى مىنويسد :
ابو ذر و ديگران گفتهاند : مقصود آيه ، اهل كتاب و ديگران از مسلمانان است و درست همان است : زيرا اگر آيه به ويژه دربارهء اهل كتاب بود به اين گونه نازل مىشد : اى كسانى كه ايمان آوردهايد براستى بسيارى از دانايان و پارسايان ( يهود و مسيحى ) دارايىهاى مردم را به ناروا مىخورند و ( ايشان را ) از راه خدا بازمىدارند و از سيم و زر گنجها مىنهند و آن را در راه خدا انفاق نمىكنند . پس مژده ده ايشان را به كيفرى دردناك . با آنكه در ميان دو عبارت « بازمىدارند » و « از سيم » كلمهء « كسانى كه » افزوده شده و آن وسيلهاى است كه مىخواهد دربارهء ديگران نيز سخن بگويد و يك جمله را به جملهء ديگر عطف كند پس اين عبارت :
« وَ الَّذِينَ يَكْنِزُونَ »
جملهاى است استينافى و به خاطر مبتدا بودن مرفوع است و به گفتهء سدى به جاى « اهل القبلة - مسلمانان » آمده است « 2 » .
زمخشرى نيز مىنويسد : و مىتواند بود كه مقصود آيه همان مسلمانى باشند كه از سيم و زر گنج نهاده و آن را انفاق نمىكنند « 3 » . و بيضاوى مىنويسد : و مىتواند بود كه
هامش
( 1 ) . تفسير ، خازن : 2 / 232 .
( 2 ) . تفسير ، قرطبى : 8 / 123 .
( 3 ) . الكشاف : 2 / 31 .