برداشت حنبليان
ابن حزم « 1 » مىنويسد : در هرركعت از هرنمازى ، خواندن حمد واجب است ، چه به تنهايى نماز بگزاريم و چه مأموم باشيم و چه امام جماعت و در اينباره جدايىاى ميان نمازهاى واجب و مستحب و ميان مردان و زنان نيست . سپس پارهاى از پشتوانههاى اين دستور را ياد مىكند . « 2 »
و باز در كار عمر و آنچه را مانند آن به على بستهاند - و او برتر از اينها است - ياد كرده و گويد : در برابر رسول خدا سخن هيچكس را دستاويز نتوان گرفت . « 3 »
همو مىنويسد : هركس استعاذه يا چيزى از سورهء حمد را فراموش كند و هنگامى كه به ركوع رود يادش بيايد - هرگاه باشد - بايد برگردد و آنچه را از يادش رفته بود بر زبان آرد و سرانجام نيز سجدهء سهو به جاى آرد خواه امام جماعت باشد خواه به تنهايى نماز بگزارد ، اگر هم مأموم باشد آنچه را تا هنگام به ياد آوردن فراموش كرده نديده مىگيرد و چون امام جماعت نماز را به پايان برد او برمىخيزد و آنچه را فراموش كرده بود جاى آورد و سپس سجدهء سهو مىگزارد و پشتوانهء اين برداشت را در هنگام گفتگو از كسى كه كار لازمى را در نماز خود فراموش كند ياد كرديم و ديديم كه او بايد آنچه را به جا نياورده به همانگونه كه دستور داده شده بهجاى آورد و آنچه را بهجا آورده به همانگونه كه دستور داده شده از سر بگيرد . و باز گويد :
هركس سورهء حمد را از بر نداشته باشد و هرچه از قرآن كه بتواند - اگر بداند - بخواند - كه اندازهاى بر آن نيست - از وى پذيرفته است و بايد بكوشد كه سورهء حمد را بياموزد و اگر پارهاى از آن را بداند و پارهاى را نداند بايد آنچه را مىداند بخواند و از وى پذيرفته است و بايد بكوشد كه بازمانده را بياموزد و اگر چيزى از قرآن از بر ندارد به همانگونه كه مىايستد و به همانگونه كه به نيكويى مىتواند خدا را با زبان خود ياد كند و ركوع و سجود كند تا نمازش را به پايان برد و از وى پذيرفته است و بايد بكوشد تا سورهء حمد را
هامش
( 1 ) . اين مرد پيرو داود ظاهرى است نه از حنبليان .
( 2 ) . المحلى : 3 / 236 .
( 3 ) . المحلى : 3 / 243 .