نگارش ابو جعفر ابن قبّه ديدم كه خود يكى از عقيدت شناسان امامى بود و نگاشتهء وى كتاب الانصاف نام دارد ، ابو جعفر ، در محضر استاد ابو القاسم بلخى شاگردى كرد و در همان روزگار و پيش از آنكه رضى پاى به جهان هستى نهد ، درگذشت .
26 - كمال الدّين ابن ميثم بحرانى ( م 679 ) اين خطبه را از روى نوشتهاى كهن آورده است كه علىّ بن فرات وزير عبّاسيان ( م 312 ) چيزى بر آن نگاشته بوده ، نيز ابن ميثم آن را از الانصاف به خامهء ابن قبّه آورده و سخن ابن خشّاب را دربارهء آن ، كه ما هم نوشتيم - و هم اين را كه ابو الخير آن را بر وى خوانده - ياد كرده است .
27 - ابو الفضل جمال الدّين ابن منظور آفريقايى مصرى ( م 711 ) ، زير واژهء شقشق مىنويسد : « در گفتار على عليه السّلام در لابهلاى يك خطبه از او آمده است : « آن شقشقهاى بود كه بانگى چند كرد ، سپس بهجاى خويش برگشت و آرام گرفت » « 1 » .
28 - مجد الدّين فيروزآبادى ( م 817 يا 816 ) در سخنى كوتاه از آن ياد كرده و مىنويسد : آن سخنرانى على را ازاينروى شقشقيه خواندهاند كه چون ابن عبّاس به وى گفت : چه شود اگر دنبالهء سخن را همانجا كه رساندى ، بگيرى ، پاسخ داد : ابن عبّاس ! چنين كارى دور است ، شقشقهاى بود كه بانگى چند كرد ، سپس بهجاى خويش برگشت و آرام گرفت . « 2 »
هامش
( 1 ) . رك : لسان العرب : 12 / 53 .
( 2 ) . رك : القاموس : 3 / 25 .
و اين نيز كسان ديگرى ، كه هرچند ميان شيعه برنخاستهاند ، باز هم سخنرانى شقشقيّه را از على دانسته يا فرازهايى از آن را از زبان وى بازگو كردهاند :
1 ) پيرو روزبهان شيرازى ( م 606 ) در شرح شطحيات بر يكى از فرازهاى اين سخنرانى انگشت نهاده و آن را دستافزارى گردانيده است براى آنكه پارهاى از سخنان عارفان را روا بشمارد .
2 و 3 ) محمّد خضرى بك استاد دانشگاه مصر ( م 1345 ) كه از سرسختترين سرسپردگان و پشتيبانان يزيد و معاويه است ، در محاضرات تاريخ الامم الاسلامية 127 ؛ و نيز احمد زكى صفوت مصرى در كتاب على 135 ، بودن شقشقيّه را از على راست مىشمارند .
4 ) سعيد خورى شرتوتى لبنانى ( م 1330 ) در اقرب الموارد : 1 / 604 گويد : سخنرانى شقشقيه يك سخنرانى -