در امارت و فرماندهى و احترام و تعظيم خاصى كه امير المؤمنين على عليه السّلام نسبت به او انجام مىداد و آراء و نظرياتش را تصويب مىكرد و كاردانى و لياقت او را مىستود ، اينها هريك شخصيت اجتماعى و سياسى قيس و امتيازات قابل ملاحظه او را مدلل و آشكار مىسازد .
هنگامى كه قيس از مصر وارد بر امير المؤمنين شد و دقايقى را كه بين او و بزرگان مصر اتفاق افتاده بود به آن حضرت گفت و قضاياى بين او و رجال مصر و تحريكات معاويه را شرح داد ، بر امير المؤمنين معلوم شد كه او با وقايع مهمى سروكار داشته و محنتها و سختىهاى زيادى را در راه انجام وظيفه متحمل شده ، در نتيجه رتبه و مقام قيس نزد آن حضرت بالا رفت بطورى كه در تمام امور نظريه و راى او را پسنديده و مىپذيرفت « 1 » .
با توجه و وقوف بر اين امور است كه سرور قبيلهء خزرج ( قيس ) را در برترين مرتبه از صاحبنظران خواهى يافت ، و او را پيشتاز خردمندان و انديشمندان خواهى ديد و نمونههاى بارزى از خرد ذاتى و عقل اكتسابى او مشاهده مىكنى و بالنتيجه او را بزرگترين سياستمدار عرب به هنگام بروز فتنه و آشوب و برپايى آتش جنگ و پيكار خواهى دانست ، در صورتى كه او را دستكم گرفته و نگوييم از سياستمداران بزرگ جهان است .
او را از آن پنج نفر مشهورى « 2 » كه جزء سياستمداران بزرگ عرب شمردهاند مقدم دانسته و از نظر خرد و عقل ژرفبين و دورانديش از ديگران برتر و شايستهتر مىيابيم . و بنابراين تصديق خواهيد كرد كه آنچه را الاستيعاب و ساير كتب و نوشتهها « 3 » داير بر اينكه : قيس را يكى از افراد بارز و عالىمقام در ميان اكثرى از دانايان بامهارت و كاردان عرب از صاحبنظران و اهل تدبير در جنگ و موصوف به بزرگوارى و سخاوت به شمار
هامش
( 1 ) . تاريخ ، طبرى : 5 / 231 .
( 2 ) . آنان عبارت بودند از : معاويه ، عمرو بن عاص ، قيس بن سعد ، مغيرة بن شعبه ، عبد اللّه بن بديل . ر ك :
تاريخ ، طبرى : 6 / 94 ؛ كامل ، ابن اثير : 3 / 143 ؛ اسد الغابه : 4 / 215 .
( 3 ) . الاستيعاب : 2 / 538 ؛ اسد الغابه : 4 / 215 ؛ الاصابه : 3 / 249 ؛ تهذيب التهذيب : 8 / 395 ؛ السيرة الحلبيه :
3 / 93 .