الطريقه و انوار الحقيقه » توحيد اهل شريعت را « توحيد فعلى » و توحيد اهل طريقت را « توحيد وصفى » و توحيد اهل حقيقت را « توحيد ذاتى » به اين معنا كه تمام ذاتها و وجودها از نظر آنها دور شده و فقط به موجد حقيقى آنها يعنى خداى متعال التفات و توجه دارند سپس سيد حيدر آملى رحمه اللّه دعاى معروف پيامبر صلّى اللّه عليه و آله كه مىفرمايد : « اللهم انى اعوذ بعفوك من عقابك و اعوذ برضاك من سخطك و اعوذ بك منك » را بر مراحل سهگانه توحيد يعنى اولى را توحيد فعلى ، دومى را توحيد وصفى و سومى را توحيد ذاتى تطبيق مىدهد . « 1 »
آرى اساس عرفان بر دو چيز نهاده شده است : الف . توحيد . ب . موحد : و انسان كامل همان مظهر موحدى است كه نه تنها به مقام توحيد شهودى ( وحدت شهود ) نائل آمده است بلكه به توحيد وجودى ( وحدت وجود ) بار يافته است كه مقام « ولايت » همانا نيل به « توحيد ذاتى » الهى با عبور از توحيد فعلى و وصفى است كه انسان سالك با طى منازل و مقاماتى بر محور سير و سلوك عرفان به « مقام توحيد » و اصل مىشود صدر الدين قونوى در مفتاح غيب وجود و ابن فنارى در مصباح الانس براى توحيد چهار مرتبه ياد نمودهاند :
الف . قشر قشر آن همان اقرار زبان با غفلت قلب است .
ب . قشر و آن تصديق قلبى است گرچه بهطور تقليد يا نظر و فكر و استدلال باشد .
ج . لبّ و آن مشاهده و كشف اينكه همهء اشياء صادر از حق يكتا و يگانهاند .
د . لبّ لبّ و آن اينكه در جهان هستى چيزى غير از واحد نيست و اين فناى در توحيد است . « 2 »
هامش
( 1 ) . اسرار الشريعه و اطوار الطريقه و انوار الحقيقه ، ص 70 - 81 .
( 2 ) . مصباح الانس ، ص 3 .