دارد و اگر بزرگان قوم گفتهاند : « حسنات الابرار سيئات المقربين » درواقع مراتب و مقامات اصحاب معرفت و ارباب سلوك و مراقبتهاى ويژهء هر مرحله و مرتبه را گوشزد كردند مراقبه از مواظبت بر گوش ، زبان ، دست و پا ، خوراك و پوشاك ، راه رفتن . نگاه كردن ، سكوت و سخن گفتن و . . . را شامل مىشود تا مراقبتهاى باطنى يعنى مراقبت در حوزههاى :
الف ) جوارحى ( برونى )
ب ) جوانحى ( درونى ) مطرح است و فراز « قو على خدمتك جوارحى و اشدد على العزيمة جوانحى » « 1 » نيز دالّ بر آن است به هر تقدير مراقبت در سطوح گوناگون قابل تعميم و تأمل و تحصيل است چه اينكه انسان هم از ناحيهء عقل و هم از موضع قلب هم از رهگذر « قالب » در معرض تهديد است در حوزهء عقلى بايد موانع نظرى و علمى عقل يعنى « وهم و خيال » را كه از رهزنهاى خطرناك هستند از خود دور نمايد چنان كه شك مخرب و سوزنده و شرك معرفتى ويرانگر را ، و موانع عملى « عقل » يعنى « شهوت و شيطان » را از خويشتن عقلانى و ساحتهاى عقل وجودىاش دورباش زند چه اينكه وسوسهها و مغالطههاى فهم حقيقت و تمايلات و تمنيات نفسانى و شهوات مانع رسيدن انسان به كمال امكانىاش هستند و به تعبير قرآن كريم :
وَ إِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ . . .
« 2 » و گناه نيز بزرگترين مانع شهود حقائق است چنانچه قرآن كريم فرمود :
بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ
« 3 » رين يعنى چرك و ران يعنى چركين يعنى دل شفاف خدادادى را بايد مراقبت كرد تا در سايه افكار شيطانى و اوهام و تخيلات و اعمال شيطانى تيره و تار و در نتيجه تباه نشود به قول مولانا :
هامش
( 1 ) . فرازى از دعاى كميل قسمت آخر .
( 2 ) . انعام ، 121 .
( 3 ) . مطففين ، 14 .