نظرى » و « اخلاص » ( عقل عملى ) از واجبات سير و سلوك الى الله است عزم و تصميمگيرى ( عقل عملى ) و حزم و زيركى و دورانديشى و فرزانگى ( عقل نظرى ) سرمايهء اصلى « ظفر » و پيروزى در جبههء « جهاد اكبر » يا « جهاد درون » است چنانكه در « جهان برون نيز نقش كليدى با عزم و حزم است و امير عارفان و پير سالكان فرمودند :
« اصل العزم الحزم و ثمرته الظّفر » « 1 » و چه زيبا علامه بزرگوار حسنزادهء آملى سرودهاند :
« دلا در عاشقى ستوار مىباشد * چو مردان خدا بيدار مىباشد
كه سالك را مهالك بىشمار است * بلى اين راه ، راه كردگار است
دلا بايد دهن را بسته دارى * دلا بايد تنت را خسته دارى
كه سالك را دهان بسته بايد * تن خسته دل بشكسته بايد »
پس بيدارى ، دورانديشى ، و بصيرت و معرفت به راه و طريقت كمال ، مراقبت از دهان و رياضت كشيدن و در عين حال آهسته ، آهسته حركت كردن از شروط و « مستحبات » راه رفتن به سوى كمال واقعى است كه فرمود :
ربايد دلبر از تو دل ولى آهستهآهسته * مراد تو شود حاصل ولى آهستهآهسته
بههرحال بنابر آيات و احاديث و رهنمود بزرگان سير و سلوك عوامل سرنوشتساز ذيل بسيار كارآمد و كارساز هستند : 1 - فهم و عرفان به چگونگى راه و مقصد اسنى : « افضل القلوب قلب حيش بالفهم » « 2 » .
2 - ذكر الهى : « اصل اصلاح القب اشتغاله بذكر الله » « 3 »
3 - تسلط بر خويشتن و نفس « اعظم ملك ملك النّفس » « 4 »
4 - دورى از پستى و فرومايگى : « اعقل الناس ابعدهم عن كل دنية » « 5 »
هامش
( 1 ) . نهج البلاغه ، ج ، غرر الحكم ، ج 2 ، ش 3095 ( چاپ دانشگاه ) .
( 2 ) . غرر الحكم ، ج 2 ، ش 3078 ، چاپ دانشگاه تهران .
( 3 ) . همان ، ش 3083 .
( 4 ) . همان ، ش 2966 .
( 5 ) . همان ، ش 3073 .