بيان آيات
اين سوره تهديد شديدى است به كسانى كه عاشق جمع مالند ، و مىخواهند با مال بيشتر خود بر سر و گردن مردم سوار شوند ، و بر آنان كبريايى بفروشند ، و به همين جهت از مردم عيبهايى مىگيرند كه عيب نيست و اين سوره در مكه نازل شده است .
* ( « وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ » ) * در مجمع البيان گفته : كلمه « همزه » به معناى كسى است كه بدون جهت بسيار به ديگران طعنه مىزند و عيبجويى و خرده گيريهايى مىكند كه در واقع عيب نيست . و اصل ماده « همز » به معناى شكستن است ، و كلمه « لمز » نيز به معناى عيب است پس « همزه » و « لمزه » هر دو به يك معنا است .
ولى بعضى گفتهاند : بين آن دو فرقى هست ، و آن اين است « همزه » به آن كسى گويند كه دنبال سر مردم عيب مىگويد و خرده مىگيرد ، و اما « لمزه » كسى را گويند كه پيش روى طرف خرده مىگيرد - نقل از ليث .
و بعضى گفتهاند : همزه كسى را گويند كه همنشين خود را با سخنان زشت آزار دهد ، و لمزه آن كسى است كه با چشم و سر عليه همنشين خود اشاره كند ، و به اصطلاح فارسى تقليد او را در آورد . آن گاه مىگويد صيغه « فعلة » براى مبالغه در صفتى بنا شده كه باعث مىشود فعل مناسب با آن صفت از صاحب آن صفت زياد سر بزند ، و خلاصه فعل مذكور عادتش شده باشد ، مثلا به مردى كه زياد زن مىگيرد ، مىگويند ، فلانى مردى « نكحة » است ، و به كسى كه زياد مىخندد ، مىگويد فلانى « ضحكة » است « همزه و لمزة » هم از همين باب است « 1 » .
پس معناى آيه اين است كه : واى بر هر كسى كه بسيار مردم را عيبگويى و غيبت مىكند . البته اين دو كلمه به معانى ديگرى نيز تفسير شده ، و در نتيجه آيه را هم به معانى مختلفى معنا كردهاند .
* ( « الَّذِي جَمَعَ مالًا وَعَدَّدَه يَحْسَبُ أَنَّ مالَه أَخْلَدَه » ) * اين آيه ، « همزه » و « لمزه » را بيان مىكند ، و اگر كلمه « مالا » را نكره آورد به منظور
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 537 .