از حق ، و تواصى بر حق نيست ، و تواصى بر حق عنوانى است وسيعتر از عنوان امر به معروف و نهى از منكر ، چون امر به معروف و نهى از منكر شامل اعتقاديات و مطلق ترغيب و تشويق بر عمل صالح نمىشود ، ولى تواصى بر حق ، هم شامل امر به معروف مىشود و هم شامل عناوين مذكور .
در اينجا سؤالى به نظر مىرسد ، و آن اين است كه : تواصى به حق ، خود يكى از اعمال صالح است ، و با اينكه قبلا عنوان كلى * ( « وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ » ) * را ذكر كرده بود ، چه نكته اى باعث شد كه خصوص تواصى به حق را نام ببرد ؟
جوابش اين است كه : اين از قبيل ذكر خاص بعد از عام است ، كه در مواردى به كار مىرود كه گوينده نسبت به خاص عنايت بيشترى داشته باشد ، و شاهد بر اينكه خداى تعالى از ميان همه اعمال صالح به تواصى به حق عنايت بيشتر داشته ، و بدين منظور خصوص آن را بعد از عموم اعمال صالح ذكر نموده اين است كه همين تواصى را در مورد صبر تكرار كرد ، و با اينكه مىتوانست بفرمايد : « و تواصوا بالحق و الصبر » ، فرمود : * ( « وَتَواصَوْا بِالْحَقِّ وَتَواصَوْا بِالصَّبْرِ » ) * .
و بنا بر همه آنچه گفته شد ، ذكر تواصى به حق و به صبر ، بعد از ذكر اتصافشان به ايمان و عمل صالح براى اين بوده كه اشاره كند به حيات دلهاى مؤمنين ، و پذيرا گشتن سينه هاشان براى تسليم خدا شدن ، پس مؤمنين اهتمامى خاص و اعتنايى تام به ظهور سلطنت حق و گسترده شدن آن بر همه مردم دارند ، و مىخواهند همه جا حق پيروى شود ، و پيروى آن دائمى گردد ، و خداى تعالى در باره آنان فرموده : « أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّه صَدْرَه لِلإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّه فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّه أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ » « 1 » .
در آيه مورد بحث صبر را مطلق آورده ، و بيان نكرده كه صبر در چه مواردى محبوب است ، و نتيجه اين اطلاق آن است كه مراد از صبر اعم از صبر بر اطاعت خدا و صبر از معصيت و صبر در برخورد با مصائبى است كه به قضا و قدر خدا به آدمى مىرسد .
بحث روايتى
در تفسير قمى به سند خود از عبد الرحمن بن كثير از امام صادق ( ع ) نقل
هامش
( 1 ) آيا كسى كه خدا سينه اش را براى اسلام گشاده كرده ، و در نتيجه داراى نورى از ناحيه پروردگارش شده ، مانند ديگران است ؟ پس واى بر سنگدلانى كه ياد خدا در دلهاشان راه ندارد ، آنان در ضلالتى آشكارند . سوره زمر ، آيه 22 .