* ( « قالُوا سُبْحانَ رَبِّنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ » ) * اين جمله حكايت تسبيح صاحبان باغ مذكور است كه بعد از ملامت آن شخص ميانه رو متوجه خطاى خود شده ، خدا را تسبيح كردند ، و گفتند : خدا را از شركايى كه در سوگند خود برايش اثبات كرديم منزه مىداريم ، تنزيهى نگفتنى ، و اعتراف داريم كه يگانه رب ما اوست و او است كه با مشيت خود امور ما را تدبير مىكند ، آرى ما در اثبات شريكها براى او ستمكار بوديم . بنا بر اين ، جمله مورد بحث ما هم تسبيح خدا است ، و هم اعترافشان است به اينكه در اثبات شركا بر نفس خود ستم كردهاند .
و بنا بر آن قول ديگر كه نقل كرديم جمله مورد بحث توبه و اعتراف ايشان است به اينكه هم به خود ستم كردند و هم به فقرا .
* ( « فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَلاوَمُونَ » ) * پس رو به يكديگر نهاده بعضى بعض ديگر را به خاطر ظلمى كه مرتكب شدند به باد ملامت گرفتند .
* ( « قالُوا يا وَيْلَنا ) * . . . * ( راغِبُونَ » ) * كلمه « طغيان » كه اسم فاعل « طاغى » از آن مشتق شده به معناى تجاوز از حد است و ضمير در « منها » به كلمه « جنة » آن هم به اعتبار ميوه اش برمىگردد ، چون منظورشان اين بوده كه اميد است پروردگار ما چيزى بهتر از ميوه هايى كه سوختند به ما بدهد .
و معناى آيه اين است كه : صاحبان باغ بعد از آنكه به ظلم و طغيان خود متوجه شدند گفتند : اى واى بر ما كه ما مردمى متجاوز از حد بوديم ، و پا از گليم عبوديت فراتر نهاديم ، براى اينكه براى پروردگار يكتاى خود اثبات شريك كرديم ، و او را يگانه در ربوبيت ندانستيم ، و ما اميدواريم پروردگارمان بهتر از آن جنت كه طائفى از عذاب ، سياهش كرد و سوزاند ، چيزى به ما بدهد ، چون ما ديگر از هر چيزى ديگرى دل بريديم ، و دل به او بستيم .
* ( « كَذلِكَ الْعَذابُ وَلَعَذابُ الآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ » ) * كلمه « العذاب » مبتداى مؤخر ، و كلمه « كذلك » خبر مقدم است ، و تقديرش « العذاب كذلك » است ، يعنى نمونه عذابى كه ما بشر را از آن زنهار مىدهيم عذاب اصحاب باغ است . و حاصلش اين شد كه خداى تعالى انسان را با مال و اولاد امتحان مىكند ، و انسان به وسيله همين مال و اولاد طغيان نموده مغرور مىشود و خود را بىنياز از پروردگار احساس نموده ، در نتيجه اصلا پروردگار خويش را فراموش مىكند ، و اسباب ظاهرى و قدرت خود را شريك خدا مىگيرد ، و قهرا جرأت بر معصيت پيدا مىكند ، در حالى كه غافل است
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 628
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٦٢٨